ईव्हीएम इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM Electronic Matadar yantre)




पुस्तक : ईव्हीएम इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM Electrnic Matadar yantre)
भाषा : मराठी (Marathi)
मूळ पुस्तक :EVM - Electronic Voting Machines 
लेखक : आलोक शुक्ल (Alok Shukla)
मूळ भाषा : इंग्रजी (English)
अनुवाद : मृणाल धोंगडे (Mrunal Dhongade)
ISBN : 978-93-52011-19-3

लोकसभेच्या निवडणुका संपून जेमतेम पंधरा दिवस होतायत. त्यामुळे "निकालांमागे ईव्हीएम चा हात" हा विषय अजून ताजा आहे. त्यावरच्या पुस्तकाचा हा मराठी अनुवाद २३ एप्रिललाच प्रकाशित झालाय. त्यामुळे इतक ताजा विषय आणि इतके ताजे पुस्तक वाचायला मिळणे अलभ्यलाभ आहे. विशेष म्हणजे माझ्या वाचनालयात दाखल झाल्यावर पुस्तकाचा पहिला वाचक मीच आहे !

या पुस्तकाचे लेखक माजी आलोक शुक्ल हे सनदी अधिकारी(IAS) असून त्यांनी भारतात आणि भारताबाहेरही निवडणूक प्रक्रियेत काम केले आहे. त्यांची पुस्तकात दिलेली ओळख बघून या विषयावर भाष्य करण्यास ते अगदी योग्य आहेत याची खात्री पटेल.



अनुक्रमणिका :

पुस्तकात निवडणुक प्रक्रियेत झालेल्या बदलांचा मागोवा घेतला आहे. उदा. अगदी पहिल्या निवडणुकांत प्रत्येक उमेदवारासाठी वेगळी पेटी असे. मतदार कोरी मतपत्रिका आपल्या पसंतीच्या उमेदवाराच्या पेटीत टाकत असे. नंतर उमेदवारांची नावं असणारी मतपत्रिका आली. लाकडाच्या ऐवजी स्टीलच्या पेट्या आल्या. मतदानकेंद्र बळकावण्याच्या घटना कशा घडायच्या याचेही दाखले आहेत. त्या त्या वेळच्या प्रक्रियेत काय त्रुटी किंवा अडचणी आहेत याचा थोडा उल्लेख आहे. जुनी छायाचित्रे सुद्धा आहेत.
(फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा)


इलेक्ट्रिक यंत्र वापरण्याच्या कल्पनेचे श्रेय भारताचे सहावे निवडणुक आयुक्त एस. एल. शकधर यांना जाते. सत्तरच्या दशकात त्यांनी अशा यंत्राची आवश्यकता ओळखून इलेक्ट्रॉनिक्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (ECIL) ला अशा यंत्राची रचना मांडायला सांगितली. आयोगाची ही भूमिका जाहीर झाल्यावर इतर खाजगी कंपन्या आणि व्यक्तींनीही अशा यंत्रांचा प्रस्तावित आराखडा आयोगाकडे पाठवला. कोणीकोणी आणि कधी आराखडा पाठवला याची माहिती पुस्तकात आहे. माझे आडनाव बंधू(किंवा आडनाव आजोबा) असणाऱ्या डी.व्ही.लेले या गुलबर्ग्याच्या व्यक्तीने सर्वप्रथम असा प्रस्ताव पाठवलेला. 



या तांत्रिक चर्चेतून यंत्रात काय सुधारणा करण्यात आला याची सविस्तर माहिती आहे. पुढेही वेळोवेळी यंत्रांत सुरक्षा आणि उपयुक्तता यांच्या दृष्टीने काय बदल केले गेले याची माहिती आहे.


यंत्र तर तयार होत होती. पण त्यांच्या वापराबद्दल उत्सुकता आणि शंका दोन्ही प्रथमपासून आहे. सगळ्या राजकीय पक्षांची बैठक घेऊन प्रत्यक्षिक कसे दाखवले गेले, तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना प्रत्यक्षिक कसे दाखवले गेले याचे "मिनिट्स ऑफ मीटिंग्स" प्रमाणे तपशीलवार माहिती दिली आहे. ईव्हीएमचे जनक ईसीआय मधील डॉ. अंबिका प्रसाद उपाध्याय यांची आणि त्या दिवसांचा अनुभव सांगणारी मुलाखत देखील आहे.

१९ मे १९८२ रोजी परूर मतदारसंघातल्या पोटनिवडणुकीत ५० मतदानकेंद्रात यंत्रांचा वापर सर्वप्रथम झाला आणि भारताने एका नव्या युगात प्रवेश केला. पण ईव्हीएम वरच्या खटल्यांनाही सुरुवात झाली. सर्वोच्च न्यायालयाने ईव्हीएम वापरायला बंदी केली नाही पण कायद्यात योग्य ती दुरुस्ती न करता ईव्हीएम वापरल्याबद्दल निवडणूक आयोगाला फटकारले. निवडणूक रद्द केली. पुढे संसदेत आवश्यक कायदासुधार करण्यात आला व ईव्हीएमचा मार्ग प्रशस्त झाला.

तरीही खटले चालूच होते. या खटल्यांची जंत्री दिली आहे. कुठल्या कुठल्या व्यक्तीने व राजकारण्यांनी काय काय आक्षेप घेतले आणि त्याला कसे उत्तर दिले याची जंत्री आहे. राजकारण्यांच्या बदलत्या भूमिकांवर स्वतंत्र प्रकरण आहे. अडवाणींसारखे ज्येष्ठ नेते सुरुवातीच्या प्रात्यक्षिकांना उपस्थित आणि समाधानी होते. तरीही भाजपने ईव्हिएमवर शंका घेणं चालू ठेवलं. ज्या कँग्रेसच्या काळात ईव्हीएम आली त्यांनीही निवडणुका हरल्यावरच यंत्राकडे बोट दाखवायला सुरुवात केली. विशेष म्हणजे "आमचे ईव्हीएक हॅक करून दाखवा" या आयोगाच्या आव्हानाला सामोरे जायला मात्र कुठलाही पक्ष कसा पुढे आला नाही हे तारीखवार सांगितले आहे. 

हरि के. प्रसाद या व्यक्तीने आयोगाची प्रत्यक्ष यंत्र मिळवली आणि दोन परदेशी तज्ञांच्या मदतीने त्यात छेडछाड करता येते असा व्हिडिओ बनवला होता. आपलं म्हणणं दखवण्यासाठी त्यांनी या यंत्राच्या हार्डवेअर मध्येच बदल केला होता. हार्डवेअर बदललं म्हणजे एका अर्थी दुसऱ्याच यंत्राचे दोष त्यांनी दाखवले असा अर्थ होतो. तरी असे बदल प्रत्यक्ष यंत्रात झाले तर ? याचाही ऊहापोह पुस्तकात आहे. यंत्रांची पुन्हा पुन्हा तपासणी, सर्व राजकीय पक्ष प्रतिनिधींसमोर तपासणी आणि सीलबंद करणे यामुळे असा कुठलाही बदल लगेच लक्षात येतो आणि यंत्र वापरले जात नाही. तसेच एखाद्या मतदारसंघाच्या निवडणुकीवर प्रभाव टाकायचा असेल तरी शेकडो यंत्रांमध्ये तो बदल करावा लागेल. हजारोंच्या नजरा ज्या यंत्रांवर रोखल्या असतात तिथे इतका मोठी छेडछाड शक्य आहे क? हे आणि असे अनेक मुद्दे मांडून कागदोपत्री शक्य पण प्रत्यक्ष नाही (थिअरिट्ट्कल्ल्य पोस्सिब्ले नोत प्रतिचल्ल्य) असं स्पष्ट केलं आहे. ईव्हीएम कुठल्याच यंत्राला किंवा इंटरनेटला जोडले नसल्यामुळे त्यात बाहेरून काही सॉफ्टवेअर घालताच येत नाही. अजुनही अत्याधुनिक तंत्रज्ञान कसं वापरलं आहे याची यादी आहे. सगळा तांत्रिक भाग नीट कळला नाही तरी. आपला विश्वास भक्कम होतो हे निश्चित.



सर्वात शेवटी जगभरात कुठे कुठे इलेक्ट्रॉनिक मतपद्धती वापरल्या गेल्या आणि त्यांचं काय झालं याचा धावता आढावा घेतला आहे.

पुस्तक असं माहितीने भरलेलं आहे. पण पुस्तकाचं संपादन अजून चांगलं व्हायला हवं होतं. मुद्द्यांची, घटनांची बऱ्याच वेळा पुनरावृत्ती झाली आहे. तर काही वेळा एकच मुद्दा वेगवेगळ्या ठिकाणी तुकड्या तुकड्यात आला आहे. सध्याच्या मतदान यंत्राची रचना कशी असते याची आकृती पाहिजे होती. यंत्रावरचे आक्षेप आणि त्याला तांत्रिक उत्तर हे सगळं एकत्र करून एक मुख्य प्रकरण सुरुवातीलाच हवं होतं कारण आजच्या घडीला ईव्हीएम च्या इतिहासापेक्षा लोकांना "ईव्हीएम हॅक होत नाहीत" यात जास्त रस आहे. त्यासाठी आवश्यक तो सगळा मजकूर पुस्तकात आहे तो अजून चांगला आणि सगळ्यात आधी मांडायला हवा होता. 

मराठी अनुवाद चांगला झाला आहे. तांत्रिक इंग्रजी शब्द आणि त्यांचे मराठी प्रतिशब्द यांचा वापर आणि समतोल साधला आहे.

जागरुक मतदार, राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते आणि नेते या प्रत्येकाने हे पुस्तक वाचलं पाहिजे; ईव्हीएमवर बिनबुडाची टिप्पणी टाळली पाहिजे आणि ज्याला अजूनही शंका आहे त्याने प्रत्यक्ष हॅकिंग करून सिद्ध करून दखवले पाहिजे. कारण केवळ शक्यतांचे आभासी बुडबुडे फोडण्याचं काम या पुस्तकाने केलं आहे.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी :- 
आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
---------------------------------------------------------------------------------

Mrs. Funnybones (मिसेस. फनीबोन्स)




पुस्तक : Mrs. Funnybones (मिसेस. फनीबोन्स)
लेखिका : Twinkle Khanna (ट्विंकल खन्ना)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : २३५
ISBN : 978-0-143-42446-8

ट्विंकल खन्ना या प्रसिद्ध हिंदी अभुनेत्रीने तिच्या नेहमीच्या आयुष्यातले प्रसंग जरा काल्पनिकतेची जोड देऊन विनोदी पद्धतीने सादर करायचा प्रयत्न केला आहे. ट्विंकल म्हणे पेपरात लिहिते. पण मी काही तिचे आधी काही व्चाचले नव्हते. त्यामुळे विनोदी पुस्तक आणि तेही वेगळ्याच लेखिकेने लिहिलेले म्हणून अपेक्षेने हातात घेतले. पण पुस्तकाने निराशा केली. मध्येच एखाददुसरं विनोदी वाक्य सोडलं तर वाचताना हसू येत नाही. प्रत्येक वाक्यावाक्याला तिरकस पद्धतीने लिहून विनोद करण्याचा प्रयत्न केविलवाणा वाटतो. 
हा एक लेख वाचा. 





सासू-सुनांची वाद, तिच्या ऑफिसमधल्या लोकांनी घरी वाईट बातमी सांगून सुट्टी घेणं, उपास करायला न जमणं असा "टिपिकल" गोष्टी तशाच टिपिकल पद्धतीने मांडल्या आहेत. 

अनुक्रमणिका:



मी बरीच पानं वाचली. पुढची चाळली. आणि मग पुस्तक वाचायचं सोडून दिलं. पु.ल., मंगला गोडबोले यांचं मराठीतलं लेखन, "तारक मेहता का उल्ट चश्मा" मालिका, "रमणी व. रमणी" ही तमिळ मालिका यांमध्येपण तुमचं आमचं नेहमीचं जगणंच असतं पण ते कधीकधी खुदुखुदु हसायला लावणारं तर कधी खो खो हसायला लावणारं असतं. विचार करायला लावणारं असतं. तसं इथे काहीच होत नाही. त्यापेक्षा ट्विंकलने तिच्या आयुष्यातले प्रसंग खरे खरे, जसे घडले तसे लिहिले असते तरी ते खूप रोचक झाले असते. एक अभिनेत्री म्हणून वावरताना काय मजा आली, काय अडचणी आल्या हे वाचकांना नीट कळलं असतं.





----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी :- 
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
---------------------------------------------------------------------------------

कालगणना (Kalganana)




पुस्तक : कालगणना   (Kalganana)
लेखक : मोहन आपटे (Mohan Apte)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : २३८
ISBN : 978-81-7434-421-2

आज काय तारीख आहे? आजचा वार काय? किती वाजले आहेत? या प्रश्नांची उत्तरं तुम्ही कॅलेंडर आणि घड्याळ बघून देऊ शकता. पण त्यामागचं सामान्य ज्ञान आणि थोडं विज्ञान तुम्हाला माहिती आहे का? वर्षाचे १२ महिने अर्थात ३६५ दिवस असतात. आमावास्या, प्रतिपदा ते पौर्णिमा अशा तिथ्या असतात वगैरे ही माहिती असेलच. पण हे कॅलेंडर असंच का? या पद्धतीच्या कालगणानांची सुरुवात कशी झाली. इंग्रजी महिने, भारतीय महिने, इस्लामी कॅलेंडर, पारशी कॅलेंडर यांच्यात काय फरक आहे. "नेमेचि येणारा पावसाळा" जून-जुलैत येतो, डिसेंबरच्या आसपास थंडी पडते. या महिन्यांचं आणि ऋतूंचं नातं असं घट्ट कसं काय झालं. बातम्यांमध्ये ऐकू येतं ते "भारतीय सौर दिनांक" ही काय भानगड आहे. असे कितीतरी प्रश्न तुमच्या मनात येत असतील. हे कुतूहल शमवणारं आणि कालगणना, पंचांग याबद्दल अजून कुतूहल निर्माण करणारं पुस्तक आहे मोहन आपटे लिखिल कालगणना.

पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यातून दिवसरात्र होते. चंद्राच्या वेगवेगळ्या कलांमधून महिन्याची जाणीव होते. पृथ्वीची सूर्याभिवती एक प्रदक्षिणा झाली की एक वर्ष पूर्ण झाल्याची जाणीव होते. पण या प्रत्येक गोष्टीला लागणारा वेळ वेगळा आहे. आणि त्याच्यात सतत कमी जास्त वेळ लागतो. ३० दिवसांचा १ महिना म्हटलं तरी चंद्राच्या सर्व कला दिसायला २९.५ दिवस लागतात. सुर्याभोवती फिरायला ३६५.२४२२ दिवस लागतात. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरताना कधी जोरात पुढे जाते तर कधी हळू. कुठलाही एक संदर्भ बिंदू घेतला - सूर्य, चंद्र किंवा आकाशातले तारे - तरी सगळ्याच गोष्टी अवकाशात फिरता आहेत, एकमेकांच्यातलं अंतर कमीजास्त होतंय या सगळ्यामुळे कलगणना करणं किचकट होतं. या पुस्तकात हे किचकट गणित सोप्यापद्धतीने सर्व सामान्यांना कळेल असा पद्धतीने मांडायचा प्रयत्न केला आहे.

अनुक्रमणिकेवर एक नजर टाकल्यावर पुस्तकातल्या मुद्द्यांचा अंदाज येईलच. 




कालगणानेचं खगोलशास्त्र, गणितीय समीकरणं, परंपरा आणि इतिहास अशा चहुअंगांनी या विषयाचा वेध घेतला आहे. त्यामुळे काही गमतीशीर गोष्टीही कळतात. उदा. फार पूर्वी रोमन कॅलेंडर १०च महिन्यांचं होतं. मार्च ते डिसेंबर. नंतरचे दोन महिने इतकी थंडी असायची तिकडे, की लोकांना काही काम करणं शक्यांच व्हायचं नाही. त्यामुळे ते दिवस मोजलेच जायचे नाहीत. पुढे ज्युलियस सिझरच्या काळात कॅलेंडर मध्ये सुधारणा झाल्या आणि त्याच्या सन्मानार्थ जून नंतरच्या महिन्याला जुलै नाव देण्यात आलं. ३६५.२४२५ मधल्या वरच्या पाव दिवसाची व्यवस्था करण्यासाठी लीप वर्षात एक दिवस जादा द्यायला सुरुवात झाली. पोप ग्रेगरीने त्यात अजून सुधारणा केल्या. इस्टर चा सण वसंत ऋतूत आला पाहिजे; ज्यादिवशी दिवस-रात्र सारखी असते तो उहाळ्यातला दिवस पूर्वीप्रमाणे २२ मार्चच्या आसपास यावा अशा काही धार्मिक गरजा तेव्हा निर्माण झाल्या. ग्रगरीने एका साली कॅलेंडर मधले १० दिवस काढून टाकले, काही नवीन नियम बनवले आणि ग्रेगोरियन कॅलेंडरची- जे सध्या आपण इंग्रजी कॅलेंडर म्हणतो त्याची - सुरुवात झाली. शिवाजी महाराजांच्या जन्म तारखेचा गोंधळ त्यामुळेच आहे. तो असा :


कॅलेंडर मध्ये सुधारणा करण्यासाठी जागतिक कॅलेंडर प्रस्तावित करण्यात आलं होतं. जे बारगळलं. त्याची झलक बघा.



भारतीय कालगणना सुद्धा खूप प्राचिन आणि पुढारलेली आहे. ती कालगणना कशी चालते हे पुस्तकात सविस्तर दिलं आहे. वेदकाळात महिन्यांची नावं वेगळी होती ती पहा.

आठवड्याचे ७ वार. पण शनि, रवि, सोम.. असा क्रम कसा ठरवला गेला असेल. त्यामागचं गणित बघा.

महाराष्ट्रात काही कुटुबांमध्ये "टिळक पंचांग" वापरलं जातं. ते वेगळं कशामुळे आहे तो इतिहास आणि त्यामागचं खगोल शास्त्र पुस्तकात आहे. भारतीय आणि पाश्चात्त्य राशीव्यवस्थेतला फरक समजावून सांगितला आहे.


चंद्राच्या पृथ्वीभोवती फिरण्याच्या आधारे २७ स्थानांवरून २७ नक्षत्रांची संकल्पना आहे. तसेच सूर्याच्या स्थानांवरून १२ राशींची कल्पना आहे. ही सगळी गणिते सविस्तर सांगितली आहे

आंतरराष्ट्रीय प्रयोगशाळांमध्ये सेकंद मोजण्यासाठी काही मूलद्रव्यांच्या अणू-रेणूंचा वापर केला जातो त्याचीही ओळख करून दिली आहे. पुस्तकाच्या शेवटी बरेच तक्ते, आकृत्या, पारिभाषिक शब्दांची सूची, संदर्भग्रंथांची यादी दिलेली आहे.

पुस्तक वाचताना खगोलशास्त्रातील काही अमूर्त संकल्पना डोळ्यासमोर आणणं अवघड वाटतं. तेव्हा नेटवर चित्र/व्हिडिओ च्या सहाय्याने ती संकल्पना थोडी समजावून घेतली की पुढचा भाग समजायला सोपा जातो. खूप मोठ्ठी समिकरणं दिली आहेत ती लक्षात नाही राहिली तरी चालू शकेल पण त्याच्या मागची थेअरी समजली पाहिजे. 

अशाप्रकारे हे पुस्तक खगोल, गणित आणि महिती यांनी परिपूर्ण आहे. ही सगळी माहिती एकादमात वाचून संपवण्य्सारखी नाही. हळूहळू वाचून विष्य समजावू घेतला पाहिजे त्या दृष्टीनेहे पुस्तक संग्राह्यसुद्धा आहे. या विषयात ज्यांना रस आहे ते तर आवर्जून वाचतीलच, पण ज्यांना रस नाही त्यांनाही कदाचित पुस्तक वाचनातून रस वाटणं सुरू होऊ शकेल. किमानपक्षी सामान्य ज्ञानात आणि आकलनात भर घालण्यासाठी अवश्य वाचा. 



----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )

---------------------------------------------------------------------------------

व्हिटॅमिन्स (Vitamins)




पुस्तक : व्हिटॅमिन्स (Vitamins)
लेखक : अच्युत गोडबोले आणि डॉ. वैदेही लिमये (Achyut Godbole & Dr. Vaidehi Limaye)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : ४४७
ISBN : 978-93-5220-193-8

व्हिटॅमिन अर्थात जीवन्सत्त्वे शरीराच्या वाढीसाठी आणि आरोग्यासाठी आवश्यक असतात...सूर्यप्रकाशातून ड जीवनसत्त्व मिळते, लिंबूवर्गीय फळांतून क जीवनसत्त्व मिळते...जीवनसत्त्वांच्या अभवातून बेरीबेरी, रातांधळेपणा, मुडदूस इ. विकार होतात...हे अगदी सामान्य ज्ञान आहे, जे बहुतेक आपण सगळे शाळा कॉलेजमध्येच शिकलो असू. पण खरंच माणसाला ही अशी जीवनसत्त्व आहेत हे कसं कळलं? त्यांना ही नावं कशी पडली? अमुक एका पदार्थात अमुक जीवनसत्त्व मिळतं हे कोणी आणि कसं शोधलं? हे शोधणं इतकं सोपं होतं का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आपल्या अभ्यासक्रमात नव्हती. त्यामुळे माझ्यासारखे जे वैद्यकीय क्षेत्रात नाहीत त्यांना हे सगळं माहीत नसेल.
पण गोडबोले-लिमये जोडीने आपल्यासाठी माहितीचा सागर ढवळून त्याचं सार साडेचारशे पानी पुस्तकात आपल्यासमोर मांडलं आहे. जीवन्सत्त्वांच्या शोधांची अद्भुतरम्य कहाणी आपल्या समोर उलगडली आहे.

अच्युत गोडबोले हे सुपरिचित आहेतच. तरीही दोन्ही लेखकांची पुस्तकात दिलेली ओळख परीक्षणाच्या शेवटी दिली आहे.

अनुक्रमणिका :



दोन शतकांपूर्वी लुई पाश्चर या शास्त्रज्ञाच्या जमान्यात रोगांचं कारण वेगवेगळे जिवाणू(बॅक्टेरिया) असतात हे पाश्चात्त्य जगाला कळलं होतं. त्यामुळे स्कर्व्ही , पेलाग्रा, बेरीबेरी इ. साथीच्या किंवा मोठ्या प्रमाणावर पसरलेल्या रोगांचे कारणही काहितरी जीवाणूच असणार अशीच धारणा होती. पण ते जीवाणू शोधण्यात काही यश येत नव्हतं. अश्यावेळी बेरीबेरी, मुडदूस सारखे रोग गरीब समाजात, अस्वच्छ रहणाऱ्या लोकांत न दिसता सुखवस्तू कुटुंबात, शहरांत दिसत होते. आणि काही विशिष्ट पदार्थ खाल्ले की ते बरे होतात हे शास्त्रज्ञांना दिसत होतं. या निरीक्षणांतून असा युक्तीवाद पुढे आला की आहारातच असं काहीतरी महत्त्वाचं आहे की ज्यांचा अभाव या रोगांना कारणीभूत ठरतोय. हे मांडलं गेलं आणि एक नवं दालन उघडलं गेलं.

जगभरातले सामान्य लोक, डॉक्टर आणि पारंपारिक आहाराच्या कल्पना यांच्या देवाणघेवाणीतून, "काय खाल्लं" की रोग बरा होतो याचं ज्ञान मानवजातीला होत होतं. उदा. स्कर्व्ही सारखा रोग समुद्रसफरींवर जाणाऱ्या नाविकांना व्हायचा. कितीतरी वर्षं वेगवेगळे अन्नप्रकार आणि पारंपारिक औषधांचा वापर त्यावर केला जात होता. त्यातून लक्षात आलं की आंबट फळांचा वापर केला की स्कर्व्ही होत नाही. मग सफरींवर जाताना ही फळं न्यायला सुरुवात केली. स्कर्व्ही आटोक्यात येतोय असं वाटताना एकदा फळं नेऊन सुद्धा एकदा खूप स्कर्व्ही झाला. मग लक्षात आलं की लिंबांच्या ऐवजी "लाईम" प्रकारची जास्त आंबट फळं नेली होती आणि त्यांचा उपयोग होत नाही. म्हणजे फक्त आंबट फळं नाही तर विशिष्ट फळंच पाहिजेत, हे समजलं. पुढे फळं साठवायला त्रास होतो म्हणून त्याऐवजी फळांचा रस न्यायला सुरुवात केली. तर स्कर्व्हीने पुन्हा डोकं वर काढलं. लोक मेले. रस गरम केला की त्यातील क जीवनसत्त्व निघून जातं हे आपल्याला माहिती आहे. पण हे माहिती होण्यासाठी कितीतरी लोकांना प्राण गमवावे लागले. देशोदेशी येणाऱ्या अनुभवांतून संपूर्ण मनवजातीच्या ज्ञानात कणाकणाने भर पडत होती. हे सगळं वाचणं रोमांचकारी आहे.

पण अन्नात "काहितरी" आहे इथपासून ते "नक्की काय आहे" हा प्रवास खूप खडतर, काही दशकांचा आणि दोन-तीन पिढ्यांच्या संशोधनाचा परिपाक होता. उंदरांवर(गिनिपिग), कोंबड्यांवर, कुत्र्यांवर आणि शेवटी माणसांवर प्रयोग करून हे शोधायचं होतं. प्रयोगात थोडा जरी फरक पडला तरी निष्कर्ष चुकीचे निघायचे आणि संशोधन भरकटायचं. उंदरांना पाळा, त्यांचे गट करा, प्रत्येक गटाला वेगळा आहार द्या जेणेकरून आहारातला बदल आणि उंदरांतला बदल बघता येईल. मग त्यांची विष्ठा तपासा, डोळे तपास, शवविच्छेदन करा असा किचकट कार्यक्रम होता तो. "अ" जीवनसत्त्वाबद्दलचा हा प्रयोग बघा.
(फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा)




या शस्त्रज्ञांनी फक्त मुक्या प्राण्यांवरच प्रयोग केले असं नाही. तर कैद्यांवर, गुलामांवर प्रयोग केले. प्रसंगी स्वतःलाही रोग घडवून आणला आणि प्रयोग केले. उदा. बी-१२ जीवन्सत्त्वावर प्रयोग करताना एका डॉक्टरने काय केलं पहा.
अशी बरीच विलक्षण उदहरणं पुस्तकात आहेत.

पुस्तकात गरज असेल तिथे थोडं खोलात जाऊन विज्ञानही समजावून सांगितलं आहे. ज्यामुळे त्या त्या जीवनसत्त्वाचा परिणाम असाच का होतो हे सुद्धा आपल्याला कळतं. उदा. ब जीवनसत्त्व कसं कम करतं याबद्दल.


वरच्या पानांवरून लक्षात आलं असेलच की विषय किचकट तांत्रिक असला तरी पुस्तकाची भाषा तशी नाही. आपल्याला आवडेल अशीच आहे. त्यामुळे असं पुस्तक अभ्यासक्रमात असतं तर मजा आली असती असं वाटतं. पण तेव्हाच पुस्तकभर अनेक शास्त्रज्ञांची, संस्थांची, ठिकाणांची, रसायनांची नावं येतात आणि ती मात्र लक्षात रहत नाहीत हे जाणवल्यावर परीक्षेत नावं, सनावळ्या विचारल्यवर काय अवस्था झाली असती याचीही भीती वाटते. कही वेळा तेच तेच प्रायोग, तीच तिच निरीक्षणं यांची पुनरावृत्ती होते. कारण वर्षानुवर्षे शास्त्रज्ञ तिथल्या तिथे घुटमळत होते. तो भाग थोडा वरवर वाचला तर कंटाळा टाळून वाचन चालू ठेवता येतं. पुस्तकाच्या शेवटी संदर्भ ग्रंथ, लेख, जर्नल यांची सूची आहे. ही मोठ्ठी जंत्री बघून लेखकद्वयींच्या मेहनतीला मी सादर प्रणाम केला.

या पुस्तकाच्या वाचनातून वैज्ञनिक इतिहास कळतोच. पण आपल्या अन्नाकडे डोळसपणे बघायची निकड निर्माण होते. कृत्रिम अन्न किंवा पूरकदार्थांची (सप्लिमेंट्स) कितीही जाहिरात केली तरी नैसर्गिक पूर्णान्नातले काहिना काही घटक त्यात यायचे राहणारच, हे जाणवेल. प्रक्रिया केलेलं अन्न (प्रोसेस्ड फूड) खायला छान लागतं पण त्यात आवश्यक अन्नघटक निघून गेलेले असतात हे आपल्याला माहिती आहे तरी त्याची पुन्हा एकदा आठवण हे पुस्तक करून देईल. आज आपण जो आहारशास्त्राबद्दलचा टप्पा गाठला आहे त्यासाठी ज्ञात-अज्ञात शस्त्रज्ञांचे आपण किती ऋणी असलं पाहिजे हे जाणवेल.

आजही देशोदेशी रोग-विकार आहेत, संशोधन चालूच आहे. आजचे काही समज उद्या चुकीचे ठरतील, काहींची पुष्टी होईल, काही गोष्टी नव्याने कळतील. कुणी सांगावं सूर्यप्रकाशामुळे शरीरात ड जीवनसत्त्व तयार होतं तसं चंद्रप्रकाशामुळे "च" जीवनसत्त्व तयार होतं आणि ते मेंदूच्या निकोप वाढीसाठी आवश्यक आहे असा शोध लागेल. अजून ५० वर्षांनी जेव्हा इतिहासात आजच्या दिवसांबद्दल लिहिलं जाईल तेव्हा ते वाचक म्हणतील, "बापरे, कसे दिवस होते तेव्हा. जगभर लोक कसं काय असं वेड्यासारखे वागायचे, चंद्रप्रकाश न घेता घरी चक्क झोपायचे". ज्ञान-अज्ञानाच्या या झोक्यांचा अनुभव घ्यायला हे पुस्तक वाचाच.



----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
---------------------------------------------------------------------------------

लेखकांची पुस्तकात दिलेली ओळख:




The TCS Story & Beyond (द टीसीएस स्टोरी अ‍ॅंड बियॉंड)




पुस्तक : The TCS Story & Beyond (द टीसीएस स्टोरी अ‍ॅंड बियॉंड)
लेखक : S. Ramadorai ( एस. रामदुरै)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : २८७
ISBN : 978-0-143-41966-2

माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राची भारतात पायाभरणी करणाऱ्या, वटवृक्षापणे फोफावून महत्त्वाची आयटी कंपनी ठरलेल्या टाटा कन्सल्टिंग सर्विसेस (टीसीएस) कंपनीचा हा इतिहास आहे. टीसीएसचे माजी सीईओ एस. रामदुरै यांनी हा इतिहास शब्दबद्ध केला आहे. 

अनुक्रमणिका :



टाटा समूह नेहमीच भारतात नवनवीन तंत्रज्ञान आणून भविष्यवेधी पावले उचलण्यात अग्रेसर रहिला आहे. त्याचप्रमाणे १९६०च्या दशकात टाटासमूहातील कर्नल सोहनी (Colonel Sawhney) यांनी कंपनीच्या आतली व्यवस्था सुलभ करण्यासाठी तेव्हाच्या संगणक प्रणाली तंत्रज्ञन वापरायची कल्पना पुढे आणली. जे. आर. डीं टाटांच्या गुणग्राहकतेमुळे ती कल्पना स्वीकारली गेली. आणि एका नव्या उद्योगाचे बीज रोवले गेले. 

TCS जन्मली गं TCS सखी जन्मली :
(कालच्या रामनवमीचा परीणाम :) 



पण अनोळखी तंत्रज्ञान, यंत्रांमुळे नोकऱ्या जातील ही भीती, समाजवादी पगड्यामुळे खाजगी उद्योगाकडे अविश्वासाने बघण्याची राजकीय पद्धती, अनिर्बंध निर्बंध (लायसन्स राज) मुळे होणारी दफ्तरदिरंगाई, आधीच महाग असणऱ्या यंत्रांवर दामदुप्पट कर, तुटपुंजे परकीय चलन अशा समस्यांचे पर्वत तेव्हा या बीजापुढे उभे होते. म्हणूनच पुढची दोन दशके संघर्षातच गेली. भारतातल्या या समस्यांमुळे भारतात उच्च शिक्षण घेतेलेल्या हुशार युवकांना तंत्रिक प्रशिक्षण देऊन परदेशात कामाला पाठवण्याचे प्रारूप टीसीएसने स्वीकारले. आपले पाय रोवून स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. भारताची ओळख निर्माण केली. टीसीएस च्या पहिल्या काही कर्मचार्यांपैकी एक असणारे रामदुरै निवृत्त होईपर्यंत आणि अजूनही टीसीएसशी संबंधितच राहिले आहेत. त्यामुळे ह्या प्रवासाचे ते भागिदार साक्षिदार आहेत. त्यांच्या तोंडून हा सगळा इतिहास वाचणं रोमहर्षक आहे. कारण "युद्धस्य कथा रम्या"! हो, ही रक्तविहीन क्रांतीच आहे.

लेखकाने आतिशय खोलात जाऊन, तपशिलवार घटना लिहिल्या आहेत पहिला कॉंप्युटर भारतात कसा आला, सरकारी लालफीतशाहीतून संगणक हातात पडणं म्हणजे काय दिव्य होतं ते वाचल्यावरच कळेल. 

पहिला संगणक भारतात आणण्याच्या प्रसूतिवेदना :



पुढे प्रोजेक्ट कसे मिळवले, प्रत्येकाने दिवसरात्र मेहनत करून नवीन तंत्रज्ञान शिकून घेतलं, ग्राहक कंपन्यांचा विश्वास संपादन केला हे लिहिले आहे. टीसीएस वाढायला लागल्यावर कामाचा तोच दर्जा आणि तीच "टाटा नीतीमत्ता" प्रत्येकात असावी यासाठी ट्रेनिंग ची पद्धती सुरू झाली. वाढीबरोबरच "अप्रेजल"ची सिस्टीम मध्ये बदल करावे लागले. कंपनीची कॉंट्रॅक्ट वेगवेगळ्या देशात वाढू लागली. भारतात पुणे, मुंबई, चेन्नई, तिरुवनंतपुरम इ. ठिकाणी कँपस तयार झाली. तिथेही निसर्गस्नेही वातावरण असेल याची काळजी घेतली गेली.

९० च्या दशकात टीसीएसचं "ब्रँडिंग" केलं गेलं. कंपनीच्या नावात बदल करायचा का, पूर्ण नाव वापरायचं का अद्याक्षरं, घोषवाक्य काय असलं पाहिजे यावर कशी चर्चा झाली आणि कंपनीच्या क्षमतांचे योग्य दर्शन होईल असे ब्रॅंडिं कसे झाले हे सविस्तर लिहिलं आहे. वरकरणी साध्या वाटणऱ्या गोष्टीही किती काळजीपूर्वक करायला लागतात हे कळतं. 

टीसीएस हे नाव या उद्योगात सर्वज्ञात आणि सर्वमान्य झाल्यावर पुढचा टप्पा होता आयपीओचा. आत्तापर्यंत टाटा सन्सचा एक विभाग म्हणून काम चालत होतं. आता स्वतःचे समभाग भांडवल बाजारात विकून स्वतंत्र कंपनी स्वरूपात पुढे आली. हा उपक्रम सुद्धा अनेक वर्षांच्या चर्चा, अर्थिक फायदे तोट्याची गणिते, कायदेशीर किचकटपणा यांच्यातून कसा आकाराला आला याची सविस्तर माहिती दिली आहे. असाच किचकट भाग म्हणजे टीसीएसने केलेले दुसऱ्या कंपन्यांचं अधिग्रहण. त्यावरही स्वतंत्र प्रकरण आहे.

टीसीएस भारतातल्या संगणकीकरणाची प्रथम पासून भागिदार किंवा सेवा पुरवठादार कंपनी रहिली आहे. एनएसई सारखी स्टॉक मार्केट, मोठमोठे सरकारी प्रकल्प, समाजोपयोगी सरकारी किंवा सार्वजनिक मालकीच्या कंपन्याची कंत्राटेतीसीएसने मिळवून गरीब, शेतकरी, सर्वसामान्य व्यक्ती यांच्या उत्थानात कसा हातभार लावला आहे. तंत्रज्ञानाची वाटचाल या विकासात कसा हातभार लावू शकेल यावरही स्वत्रंत्र प्रकरणे आहेत.

या सगळ्यात सीईओ म्हणून लेखकाचा मोठा वाटा होता. सीईओ पदावर स्वतःच्या कार्यशैलीबद्दल लेखक लिहितात :



शेवटच्या प्रकरणात रामदुरै यांच्याबरोबर काम केलेल्या व्यक्तींनी त्यांचे आणि रामदुरै यांचे अनुभव सांगितले आहेत. टीसीएसच्या सुरुवातीच्या काळापासून आत्तापर्यंत त्यांनी जणू टीसीएसला वाहून घेतलं होतं. दिवस-रात्र, थकवा, सुट्टी याचा विचार न करता दिलेल्या डेडलाईन पाळण्यासाठी मेहनत करत राहिले. नवनवीन आव्हानं स्विकारत राहिले, आपल्या सहकाऱ्यांनाही त्यासाठी प्रोत्साहित करत राहिले. "..जणू माझं पहिलं लग्न टीसीएसशी झालं" होतं असं रामदुरै यांचं म्हणणं पुस्तकात बरेच वेळा येतं. "जया अंगी मोठेपण तया यातना कठीण" हे प्रत्ययाला येतंच. पण भारतीय "सर्विस बेस्ड" कंपन्या कर्मचाऱ्यांना पिळून घेतात, अमेरिकन "प्रॉडक्ट बेस्ड" कंपन्यांपेक्षा तिथे "वर्क-लाईफ बॅलन्स" वाईट असतो याचं कारण उच्चपदस्थांच्या या मानसिकतेत दिसतं. स्वतःही कामाला जुंपून घेतात आणि दुसऱ्यालाही त्याच चक्रात ओढतात असं वाटतं. 

टीसीएसच्या नंतर सुरू झालेल्या इतर भारतीय कंपन्यांबद्दल- पटणी, इन्फोसीस, विप्रो याबद्दल फर उल्लेख येत नाहीत. त्यांच्याशी स्पर्धा कशी होती हे जाणणंही रोचक ठरलं असतं. टीसीएस "प्रॉडक्ट बेस्ड" का झाली नाही किंवा बाजारात दबदबा निर्माण करेल असे प्रॉडक्ट का तयार करू शकली नाही याबद्दलही काही भाष्य नाही. 

तरीही भूत-भविष्य-वर्तमान अशा तीन्ही काळांना स्पर्षून खूप माहिती आपल्यासमोर मांडणारं हे तीनशे पानी पुस्तक आहे. वाचायला आणि माहिती पचवायला वेळ घेणारं आहे. पण वाचणं गरजेचं आहे.  याची एक संक्षिप्त आवृत्ती पण काढायला पाहिजे. पुस्तकप्रेमी, इतिहासप्रेमी, उद्योगप्रेमी, स्वमदत-पुस्तकप्रेमी, आयटी कर्मचारी सगळ्यांनी हे पुस्तक वाचावं.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
---------------------------------------------------------------------------------

ईव्हीएम इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM Electronic Matadar yantre)

पुस्तक : ईव्हीएम इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM Electrnic Matadar yantre) भाषा : मराठी (Marathi) मूळ पुस्तक :EVM - Electronic Voti...