Wednesday, 23 May 2018

खाली डोकं वर पाय (khali doka var pay)


सुट्टी वार्षिकांक : खाली डोकं वर पाय (khali doka var pay) 
भाषा : मराठी (Marathi)
संपादक श्रीरंग गोडबोले (Shrirang Godbole)
पाने : २००
किंमत : १०० रु

मराठी मनोरंजन क्षेत्रात सातत्याने नवनवीन प्रयोग करणाऱ्या झी मराठी वहिनीने या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत नवीन प्रयोग केला आहे. लहान मुलांसाठी "खाली डोकं वर पाय" नावाचा सुट्टी वार्षिकांक काढला आहे. 

मासिक लहान मुलांसाठी असलं तरी मुलांना वाचनाची गोडी लागवी यासाठी कोणीतरी प्रयत्न करतंय म्हटल्यावर माझ्यासारख्या वाचनप्रेमीला बरंच वाटलं. झी मराठीचे सर्व उपक्रम अगदी आकर्षक, देखणे असतात. त्यात झी मराठी वरून या अंकाची सारखी जाहिरातही होत होती. त्यामुळे या आंकाबद्दल उत्सुकता वाटत होती. नातेवाईकांकडे हा अंक बघितल्यावर चाळायचा, वाचायचा आणि त्या बद्दल माझ्या परीक्षणवाचकांना या बद्दल सांगायचा मोह आवरला नाही. 

दोनशे पनी अंक गुळगुळीत कागदावर रंगित, आकर्षक छपाईचा आहे. अनुक्रमणिकेवर एक नजर टाका



यात गोष्टींवर मुख्य भर आहे - विनोदी, वैज्ञानिक, बोधकथा अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या गोष्टी आहेत. परेश मोकाशी, चिन्मय मांडलेकर, संजय मोने इ. सुपरिचित व्यक्तींनी लिहिलेल्या गोष्टी हेत. राजाराणीच्या, प्राण्यांच्या, पौराणिक अशा बाळबोध गोष्टी न देता आजच्या जमान्यातल्या गोष्टी आहेत.

राजीव तांबे यांनी लिहिलेलं नाटुकलं आहे. 
दिलीप प्रभावळकरांनी त्यांचा अनुभ सांगितला आहे

एक चित्रकथा आहे. 


ओरिगामी करून निरनिराळ्या ५-६ वस्तू बनवायची सचित्र कृती आहे. सावल्यांचे खेळ कसे करायचे ते सचित्र दिलं आहे. 


"मी खाल्लेला मार" हे एकपानी ७ लेख आहेत ज्यात प्रसिद्ध व्यक्तींनी त्यांना लहानपणी मार का खावा लागला याचा किस्सा सांगितला आहे. 


तीन-चार माहितीपर लेखही आहेत. उदा. मुंबईत रेल्वे वेळापत्रक आणि गाड्या वेळेवर धावतायत का नाही याची माहिती देणारं ऍप एम-इंडिकेटर प्रसिद्ध आहे. त्याचा निर्मात सचिन टेके याने या ऍप च्या निर्मितीबद्दल सांगितलं अहे. विमानांची निर्मिती करणारे अमोल यादव यांनी त्यांच्या उपक्रमाबद्दल लिहिलं आहे. राजीव तांब्यांचा अभयाराण्यावरचा लेख आहे. 
असे काही लेख मोठ्यांनाही वाचावेसे वाटतील. 



प्राथमिक शाळेतल्या मुलांना हा अंक वाचायला आवडेल. निरागस, निखळ मनोरंजन हल्ली मिळणं कमी झालं आहे त्यावर उपाय म्हणून असे बालमासिकांचे अंक निघणं, मुलांनी ते वाचणं आणि त्यासाठी पालकांनी ते त्यांच्या पर्यंत पोचणं महत्त्वाचं आहे. माझ्या अगदी लहानपणचीच्या चंपक, ठकठक, चांदोबा या गोष्टींच्या मासिकांची आणि किशोर, टॉनिक अश्या अजून प्रगल्भ मासिकांची आठवण झाली. ही नियतकालिकं अजूनही निघत असतीलच पण हल्ली कमी दिसतात. झी मराठी च्या या अंकामुळे बालमासिकांमध्ये आकर्षकपणा आणि जोरकस मार्केटिंग नव्याने रुजावे; मुलांमधली वाचनाची आवड वाढीला लागावी अशीच अपेक्षा. 



----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- लहान मुलांनी जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Sunday, 20 May 2018

वाचत सुटलो त्याची गोष्ट..एका लेखकाच्या ग्रंथवेडाची सफर (Vachat sutalo tyachi gosht)




पुस्तक : वाचत सुटलो त्याची गोष्ट..एका लेखकाच्या ग्रंथवेडाची सफर (Vachat sutalo tyachi gosht)
लेखक : निरंजन घाटे (Niranjan Ghate) 
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : २४५

ISBN : दिलेला नाही

निरंजन घाटे हे प्रसिद्ध विज्ञानकथा आणि वैज्ञानिक लेख लिहिणारे ज्येष्ठ लेखक आहेत. जितकी त्यांची पुस्तकांची संख्या भरपूर आहे (विकीपिडिया नुसार १८५ पेक्षा जास्त) तशीच त्यांची वाचन कारकीर्द ही भरपूर आहे. या पुस्तकातून त्यांनी आत्तापर्यंत वाचलेल्या, महत्त्वाच्या पुस्तकांची लेखकांची ओळख करून दिली आहे. त्यांचं वाचन अफाट आहे. त्यांना कुठला विषय वर्ज्य नाही, लेखक वर्ज्य नाही, लेखन प्रकार वर्ज्य नाही का पुस्तकप्रकार वर्ज्य नाही. कथा, कादंबऱ्या, लेखसंग्रह, चरित्रं हे नेहमीचे प्रकार आहेतच पण संशोधनांचे अहवाल,  शब्दकोश, विश्वकोश, विषयानुरूप जंत्र्या, असभ्य/चावट कथा-कविता त्यांनवरची वैज्ञानिक माहिती; भूत-पिशाच्च-प्लॅंचेट यांच्यावरची पुस्तके हे देखील आहे. म्हणूनच त्यांनी विषयानुरूप प्रकरणे ठेवली आहेत ती अशी


शब्दकोशांच्या प्रकरणातही इतक्या वेगवेगळ्या प्रकारचे माहितीकोश असतात हे वाचून थक्क झालो मी. शब्दकोश म्हणजेफक्त डिक्शनरी किंवा विश्वकोश नाही तर विषयानुरुप माहिती मांडली जाते हे मलाही थोडं नवं होतं. उदा. ट्रकड्रायवरांच्या बोली भाषेचा कोश, लघुरूपांचा संग्रह, बायबल मध्ये येणाऱ्या शब्दांचा कोश, उच्चारांची डिक्शनरी इ.

झंगड पुस्तकं म्हणजे चाकोरी बाहेर जाऊन काही साहसं, सामजिक प्रयोग, सफरी करणऱ्या लोकांनी लिहिलेली, त्यांच्या अनुभवांवरची पुस्तकं

त्यांनी आपल्याला कितितरी पुस्तकांची नावं सांगितली आहेत, ओळख करून दिली आहे. पण ती पुस्तक परीक्षणे नाहीत आणि नुसती अकारविल्हे यादी नाही. तर त्या त्या विषयांवरच्या पुस्तकांवरच्या गप्पा आहेत.  वाचनाची सुरुवात कशी झाली, लहानपणी कुठली पुस्तकं वाचायला मिळाली हे सांगितलं आहे. प्रकरणाशी संबंधित एका पुस्तकाबद्दल सांगायला सुरुवात केली की त्या लेखकाच्या अजून पुस्तकांची नावं येतात. मग त्याचाच समकालीन लेखक कोण होता, त्याची पुस्तकं कुठली ते येतं. या लेखकाच्या विरोधी प्रतिपादन कोणी केलं ते येतं. त्याचवेळी मराठीत यातल्या कुठल्या पुस्तकाचं भाषांतर आलंय का, किंवा त्या पद्धतीने कुणी लिहिलंय का ते येतं. देशी विदेशी पुस्तकांच्या दर्जा बद्दल चर्चा होते. काही विषय परदेशात का आणि कसे लिहिले गेले यांची ते पार्श्वभूमी समजावून सांगतात. गप्पांच्या ओघात त्या त्या लेखकाचे किस्से येतात. ही पुस्तकं घाटे यांना कशी मिळाली याचे किस्से येतात. उदा. काही पुस्तकं त्यांना रद्दीच्या दुकानात किंवा जुन्या पुस्तकांच्या दुकानात योगायोगाने मिळाली. जुनी पुस्तकवाले पण अभ्यासू वाचकांना कशी पुस्तकं आठवणीने मिळवून देत याचे अनुभव त्यांनी सांगितले आहेत. विदेशातून भारतात रद्दी म्हणून, जहाजात तळात भरायचं वजन म्हणून पुस्तकं वापरली जायची आणि बंदरावर रद्दीचा लिलाव व्हायचा त्या सिस्टीम ची माहिती सांगितली आहे. त्यांच्या लिखाणाचे, संपादनाचे ही काही अनुभव सांगितले आहेत. नमुन्यादाखल ही एक दोन पानं वाचा म्हणजे कल्पना येईल.

(फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा)



असं माहितीने भरलेलं पुस्तक आहे हे. पुस्तक वाचताना एक मनात आलं की इतकं अफाट वाचन, विषयांच्या खोलात जाऊन अभ्यास करण्याची चिकाटी, विषयाचा सर्व बाजूने पूर्वग्रह न ठेवता अभ्यास करण्याची बौद्धिक तयारी,वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विज्ञानाची आवड आणि स्वतःच्या भाषेत ते मांडायची प्रतिभा हे एखाद्या संशोधकाला आवश्यक गुण घाटे यांच्यात ठासून भरले असून स्वतः ख्यातकीर्त शास्त्रज्ञ, संशोधक झाले नाहीत. इतरांच्या अभ्यासाचा, लेखनाचा अभ्यास करून त्यावर आधारित स्वतःचं लेखन त्यांनी केलं, इंग्रजीतली माहिती मराठी लोकांसमोर आणली. हे काम खूपच महत्त्वाचं आहे हे नि:संशय. पण अजून मोठं अद्वितीय काम हातून होऊ शकलं असतं. अशी कल्पना करा की एखाद्या व्यक्तीला उपजत सुंदर गळा आहे. त्याने रियाझ करून फक्त आपल्या गाण्यावर लक्ष केंद्रित करून मोठं गायक होण्याच्या ऐवजी इतरांच्या मैफिली ऐकत, मोठ्या गायकापासून हौशी कालाकारपर्यन्त नुसती गाणीच ऐकत सुटावं, त्यांची वर्णनं करावीत, ते कसे गायले हे आपल्या आवाजात ऐकून दाखवावं. आणि एका महान कलाकाराला समाज मुकावा. तसंच काहीसं वाटलं हे.

या पुस्तकात इंग्रजी साहित्यावर जास्त भर आहे. त्याचं कारण त्यांनी प्रस्तावनेत स्पष्ट केलं आहे की त्यांचं इंग्रजी वाचन जास्त झालं. आणि मराठी माणसाला मराठी लेखक-पुस्तकांची ओळख असेलच. ती पुन्हा करून देण्यापेक्षा अल्पपरिचित इंग्रजी साहित्यावर भर ठेवणं अधिक उपयुक्त होईल.

छायाचित्रे नाहियेत.

पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत त्यांच्या वाचनाच्या वेगाबद्दल लोक त्यांना विचारतात असा उल्लेख आहे. तो उपजतच आहे असं त्यांचं म्हणणं पडलंय. हा वेग वाढवण्यासाठी काहीच करता येणार नाही का हे ते सांगत नाहीत. इतकं वाचायला वेळ कसा मिळाला किंवा कसा काढला हा प्रश्न कुणालाही पडेल. त्याचं उत्तर पुस्तकात नाही.  

पुस्तकात इतके लेखक आणि पुस्तकांची नावं येतात की मी काही पानांनंतर ते लक्षात ठेवायचा नाद सोडून दिला. त्यावरून मला असा प्रश्न पडला की त्यांनी इतकं वाचलं त्यांच्या त्यापैकी किती लक्षात राहिलं असेल? जास्त लक्षात रहावं यासाठी त्यांनी काय केलं? सगळं लक्षात राहणं आवश्यक आहे का की पुस्तकाचा गाभा कळला की पुरे झालं? इतकी पुस्तकं, मासिकं संग्रही असताना योग्य वेळी संदर्भ सापडावा यासाठी त्यांनी काही विशेश क्लृप्त्या लढवल्या असतील का? पण या प्रश्नांची उत्तरं पुस्तकात नाहीत. त्यांनी वाचन मार्गदर्शनावरही एक पुस्तक लिहायला हवं.

ज्याला खूप वाचनाची आवड आहे, जो स्वतःला पुस्तकी कीडा समजतो त्याला आपल्यातला एक "बकासूरकीडा" भेटल्याचा आनंद होईल आणि वाचण्याचं प्रमाण अजून वाढेल. ज्यांना वाचनाची फार आवड नाही त्यांना हे वाचता वाचता घेरी येईल आणि तो पुस्तक बाजूला ठेवेल. जो थोडंफार वाचतो त्याला आपल्या अल्पवाचनाबद्दल न्यूनगंड वाटेल किंवा पुस्तकांच्या नवीन दालनांची ओळख झाल्याने वाचायचा हुरूप वाढेल. 

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- पुस्तकी किड्यांनी आवा ( आवर्जून वाचा )
                                       थोडंफार वाचणाऱ्यांनी जवा ( जमल्यास वाचा )
                                       वाचन न करणाऱ्यांनी नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Sunday, 6 May 2018

वेगळं जग (Vegale Jag)






पुस्तक : वेगळं जग  (Vegale Jag)
लेखक : गंगाधर गाडगीळ (Gangadhar Gadgil)
भाषा : मराठी
पाने : ३५० (छोट्या वहीच्या आकाराची)
ISBN : 978-81-7185-481-3


मराठी नवकथेचे अध्वर्यू गंगाधर गाडगीळ यांचा हा कथा संग्रह आहे. 




कथा छान आहेत, साध्या सोप्या सरळ आहेत. १९५०-६० च्या आसपासचा मध्यमवर्गीय, पांढरपेशा, सवर्ण समाज ही त्यांची पार्श्वभूमी आहे. आशा समाजातली तरुण मुले-मुली आणि मध्यमवयीन स्त्री-पुरुष त्यांच्या कथेचे नायक नायिका आहेत. त्यातल्या काही लक्षात राहणाऱ्या कथांचा गोषवारा.

  • वेगळं जग -  कारकुनांमधला एक काहितरी घोटाळा करतो आणि त्याने घोटाळा केल्याचा राग, त्याला हे जमलं आणि पैसे मिळवले याची असूया आणि त्याच्या धीटपणाचं कौतुक आशा मिश्र भावनांचं चित्रण


  • दामले आणि पळसुले - आपल्या सुरक्षित कोशात राहणाऱ्या पापभिरू मित्र. आपलं चाकोरीबद्ध आयुष्य बदलण्याची शक्यतेने सुद्धा घाबरण्याची त्यांची गोष्ट


  • दारिद्र्याचे मनोरथ - उच्च शिक्षण घेऊन काहीतरी करून दाखवायची इच्छा पण त्यासाठी लागणारी बुद्धिमत्ता नसणाऱ्या एका गृहस्थाची गोष्ट


  • पंख गाळलेले फुलपाखरू - परिपूर्ण संसार असणाऱ्या मध्यमवयीन अनसुयाबाई आणि त्यांचे शेजारी नावापरिणित जोडपं. संसार करून झालेल्या बाई आणि संसार सुरू करणारे ते. या दोन टोकांचा एकमेकांशी संपर्क आल्यावर भावनांची झालेली देवाणघेवाण.


  • विळखा - सगळे आपल्याशी फटकून वागतायत असा समज झालेल्या एक प्रौढ शिक्षिका. त्या लोकांशी जवळीक साधायचा कसा प्रयत्न करतायत आणि सगळं नीट बोलूनही नाती जुळता जुळता कशी तुटतात याची गोष्ट


  • काळजी - एका लहानग्याच्या निरागासतेचं सुंदर वर्णन आणि त्या निरागासतेला अजून हवाहवासा करणारा कथांत.


  • झिंगलेली माणसं - साहित्यप्रांतात रमणारे, पण व्यावहारिक जगात नापास ठरणाऱ्या लेखकाची गोष्ट


  • "अर्धवट प्राणी", "भाबडा" - बावळट म्हणून एखाद्याला मदत करावी आणि त्या बावळटपणामागे धूर्तपणा आहे की काय अशी शंका यावी असे प्रसंग घडावेत तर काय होईल याची गोष्ट.


  • तिसऱ्या वर्गाचा डबा - रेल्वेच्या डब्यात घडणाऱ्या नित्य घटनांचं शब्दचित्र


  • गुलाबी संध्याकाळ - प्रेमात पडलेल्या जोडप्याच्या मनाचे हेलकावे. दुसऱ्याचं आपल्यावर प्रेम आहे का नाही आणि आपण तरी याच्यावर प्रेम करतो का नाही; आणि करतो ते का करतो. प्रसंगा प्रसंगात हे चाचपून बघणाऱ्या जोडप्याची गोष्ट


  • वृष्टी - एखाद्या लेखकाला, कवीला कल्पना सुचते, अर्धवट सुचते तेव्हा कशी तगमग होते, त्या पात्रांशी कसा संवाद होतो, झटापट होते त्याची कथा.


  • पराजित -  नवीन लेखकाला आपलं लिखाण छापून यावं, लोकांनी वाचावं त्याची चर्चा व्हावी अशी इच्छा एकीकडे आणि त्याच्या विरुद्ध वर्तन जगाचं. वाईट लिहिणाऱ्यांना प्रसिद्धी मिळते आणि आपल्याला लोक डावलतात ही त्याची भावना. नवीन लेखकाची घालमेल दाखवणारी गोष्ट.
"पंख गाळलेले फुलपाखरू" मधील एक प्रसंग :





कथांमध्ये घडणारे प्रसंग अगदी रोजच्या आयुष्यात घडणारे आहेत. त्यात खूप विनोदी, भावव्याकुळ करणारं, कल्पनारंजक, गूढ असं नाही. पण तरीही कथा कंटाळवाण्या अजिबात नाहीत. पुस्तक पन्नास वर्षांपूर्वीचं असलं तरी भाषा आजही तितकी जुनाट वाटत नाही. पल्लेदार वाक्य, उपदेशाचे डोस पाजायची हौस असं काही दिसत नाही. थोडे अपवाद सोडले तर खूप अलंकारिक प्रसंगवर्णनं नाहीयेत. सरळ पण प्रभावी भाषेत प्रसंग उभे केले आहेत आणि त्या साध्या साध्या प्रसंगातून माणसांच्या मनात डोकावयाचा प्रयत्न केला आहे. 

वाचायला मजा येतेपुढची पुढची कथा वाचत रहाविशी वाटतेएकाच बैठकीत बर्‍याच कथा वाचून होतील




----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- 
जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------


Saturday, 5 May 2018

प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३ (Pradeep Lokhande, Pune-13)




पुस्तक : प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३  (Pradeep Lokhande, Pune-13) 
लेखक : सुमेध वडावाला(रिसबूड) (Sumedh Wadawala (Risbud)
भाषा : मराठी
पाने : २३० 
ISBN : 978-93-80572-27-7

किराणा दुकाना बाहेर जाहिरात करण्यासाठी उभे असणरी मुलंमुली आपण बघितली असतील. बाजारात नवीन आलेली लोणची, सॉस, पास्ता, टूथपेस्ट, साबणपावडर इ. ची जाहिरात ते करत असतात. नमुना चाखायला देतात. आपला अभिप्राय टिपून घेतात. एखादं छोटं सॅम्पल घरी न्यायला देतात. काही वेळा असे सेल्समन दारावर येऊन जाहिरात करतात. आपली माहिती विचारून फॉर्म भरून घेतात. त्या त्या कंपनीचे टीशर्ट, टोपी असं बऱ्याच वेळा त्यांनी घातलेलं असतं. मार्केटिंगचे हे तंत्र कॉर्पोरेट कंपन्या अनेक वर्षांपासून शहरी भागात राबवत आहेत. पण मार्केटिंगच्या या प्रकाराला अक्षरशः खेडोपाडी नेलं आहे प्रदीप लोखंडे यांनी. आज ते मार्केटिंग क्षेत्रातले मान्यवर झाले आहेत. खेडेगावातला एक साधा मुलगा ते मार्केटिंग गुरू हा प्रवास सांगणारं हे चरित्र आहे.

चरित्र-आत्मचरित्र असं मिश्रण आहे. कारण पुस्तकात पूर्ण भाषा प्रथम पुरुषी आहे. तरी प्रत्यक्ष लेखन सुमेध वडावाला यांनी प्रदीपजींशी बोलून केलेलं आहे. प्रदीप लोखंडे यांच्या बालपणातील आठवणी, बेताची आर्थिक परिस्थिती, अभ्यासात फार यश न मिळणं तरीही शिक्षण चालू ठेवण्याची धडपड आणि आपल्याला "विकायला" जमतंय ची होणारी जाणीव कशी निर्माण झाली हे पुस्तकात दिलं आहे. सुरुवातीला त्यांनी नेहमीचा एजन्सी घेऊन विक्री व्यवस्था बघण्याचा व्यवसाय केला त्यात त्यांचा जम चांगलाच बसला. पण काही वर्षांनी बसलेली घडी कंटाळवाणी वाटू लागली. त्यातच त्यांनी "येणारा काळ ग्रामीण भागाचा आहे, व्यवसाय वृद्धी च्या संधी तिथे जास्त आहेत" हे एका अर्थतज्ञाचं मत ऐकलं. त्यांना ते पटलं, भावलं आणि त्यानेच आयुष्याला कलाटणी दिली. त्यातून जन्म झाला "रूरल मार्केटंग"चा.

ग्रामीण भागाची माहिती मिळवण्यासाठी त्यांनी हजारो गावांमधल्या सरपंच, मुख्याध्यापक, पोस्टमास्तर आणि इतरांना पत्रं पाठवली. गावचे बाजार कधी भरतात, गावची आर्थिक परिस्थिती कशी याची माहिती घेण्याचा प्रयत्न केला. गावात पत्र पोचल्यावर अनोळखी अशा प्रदीप लोखंडे नावाच्या माणासाने केलेल्या चौकशीला कसा कसा प्रतिसाद मिळाला हे वाचण्यासारखं आहे. पुढे त्यांनी गावोगावी जाऊन लोकांशी थेट संवाद साधत माहिती घेतली. या भ्रमंतीत आलेले अनुभव, त्यातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेबदलची त्यांची काय मतं बनली, गावातला माणूस वस्तू विकत घेताना काय विचार करतो, दुकानदार काय विचार करतो याचे आडाखे कसे बांधले हे ही खूप रंजक आहे. काही भीषण सामाजिक वास्तव तर काही मनोरंजक.  उदा.

(फोटो मोठे करण्यासाठी क्लिक करून झूम करा)




दोन तीन वर्षं स्वतःचा पैसा, वेळ, श्रम चिकाटीने घालवून जो माहितीचा डेटाबेस त्यांनी जमवला तो पुढच्या मोठमोठ्या कामाची भक्कम पायाभरणी ठरला. त्यातून त्यांना टाटा टी चे मार्केटिंग करायची संधी मिळाली. गावोगावी जाण्यासाठी योग्य तरूण मुलं-मुली जमवणे, त्यांना कामासाठी तयार करणे, गावांचा क्रम ठरवणे, गावोगावी जाऊन स्टॉल मांडून चहा सँपल देणे या अनेक बाबी त्यांनी हाताळल्या. याच्या पाठोपाठ त्यांना मोठमोठ्या कंपन्या बोलावू लागल्या.  यातल्या कॅंपेनची सविस्तर माहिती पुस्तकात आहे. हे सगळं वाचणं म्हणजे मला अपरिचित असणाऱ्या मार्केटिंग क्षेत्राची झकास ओळख होती.


खेडोपाडीची महिती, दांडगा जनसंपर्क याच्याकडे राजकारणी लोकांचं लक्षही गेलं. त्यातून मार्केटिंगच्या जोडीला गावोगावी सर्वेक्षण करण्याची कामं त्यांना मिळू लागली. सुरेश कलमाडी, शरद पवार, राज ठाकरे, प्रमोद महाजन यांच्या साठी केलेली निवडणूकपूर्व सर्वेक्षणांबद्दल त्यांनी लिहिलं आहे. मनोहर जोशी मुख्यमंत्री असताना शासकीय आणि खाजगी पद्धतीने चालणऱ्या कृष्णा खोरे प्रकल्पाच्या कर्ज रोख्यांच्या विक्रीच्या मार्केटिंगचं काम त्यांनी केलं. या व्यक्तींच्या भेटी कशा झाल्या, त्यांचं व्यक्तिमत्त्व कसं दिसलं, कुशल नियोजन कसं करत  हे त्यांनी पुस्तकात दिलं आहे. त्या निमित्ताने प्रसिद्ध राजकारण्यांना जवळून भेटण्याचा आपल्यालाही योग मिळतो. उदा. शरद पवारांबरोबरच्या एका भेटीबद्दल



पुस्तकाच्या शेवटच्या टप्प्यात गावांसाठी जे समाजोपयोगी उप्करम राबवत आहेत त्याचा प्रवास सांगितला आहे. गावोगावी संगणक पोचवण्यासाठी मदतीचे हात व गरजू शाळा यांची सांगड त्यांनी घातली. वाचनसंस्कृती वाढावई म्हणून शाळेत वाचनालयांचा उपक्रम सुरू केला. चमकदार कामगिरी करूनही कौतुक आणि प्रसिद्धी पासून वंचित राहणऱ्या ग्रामीण नायकांची ओळख करून देण्याचाही उपक्रम ते राबवत आहेत. 

पुस्तकाचं मुखपृष्ठ वेगळंच आहे. सहसा मलपृष्ठावर आढळणारा मजकूर थेट मुखपृष्ठावर देऊन ते लक्षवेधी केलं आहे. फोटो आहेत पण जरा कमी आहेत. विशेषतः कॅम्पेनच्या वेळचे, मोठ्यांबरोबरचे, पुरस्कार घेतानाचे फोटो अजून हवे होते. मजकुराबरोबर त्याच्या अनुषंगाने फोटो द्यायला हवे होते. 

एकूण हे पुस्तक म्हणजे एका जिद्दी (चांगल्या अर्थी) माणसाची यशोगाथा, ग्रामीण भागाचा मनात डोकावण्याची संधी, मार्केटिंगच्या दुनियेची सफर आणि ग्रामीण भागात दडलेल्या संधींची झलक असा बहुपेडी वैचारिक दस्त ऐवज आहे. नक्की वाचा.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Saturday, 21 April 2018

काजळमाया (Kajalmaya)




पुस्तक : काजळमाया (Kajalmaya)
लेखक : जी.ए. कुलकर्णी (G.A. Kulkarni)
किंमत : २७७
ISBN : 81-7185-446-0

जी ए कुककर्णींच्या दीर्घ कथांचा हा संग्रह आहे. एक दोन पौराणिक प्रकारच्या, एक दोन फँटसी आणि बाकी सध्याच्या काळातल्या कथा आहेत. 



हा कथासंग्रह मला विशेष आवडला नाही. "विदूषक","रत्न" इ. पौराणिक व फँटसी कथा या जीवनविषयक सूत्र सांगण्यासाठी किंवा काहितरी मौलिक उपदेश देण्यासाठीच बेतलेल्या आहेत असं वाटतं. त्यामुळे पात्रांच्या तोंडी लांबलचक संवाद आणि तत्वज्ञानाची काथ्याकूट असा प्रकार मला खूप कंटाळवाणा वाटला. हीच तत्वज्ञानाची चर्चा थेट वैचारिक निबंध म्हणून समोर आली असती तर आवडीने वाचली असती. पण कथेमध्ये त्यांचा अतिरेक होतो. 

सद्यकालीन कथा, कथा म्हणून चांगल्या आहेत. पण एकजात सर्व कथांमधलं वातावरण फारच निराशाजनक आहे.  जगण्यातल्या ज्या ज्या नकारात्मक बाजू असतील त्या आठवणीने गोळा करून कथा लिहिल्या आहेत. दुःख, दैन्य, दारिद्र्य, अपमान, विश्वासघात, अत्याचार, मृत्यू, अपेक्षाभंग अशा सगळ्या गोष्टी प्रत्येक कथेत भरपूर !! बहुतेक वेळा नायिका वृद्ध, जीवनाला विटलेल्या आहेत. तरूण वयाच्या असतील तर दारिद्र्याने गांजलेल्या, निपुत्रिक आहेत. नायक हे दरिद्री, व्यसनी, घरच्यांकडून अपमानित झालेले. त्यांच्या बायका-मुली बाहेरख्यालीपणा करतात, मुलं वाया जातात. गावातली आजूबाजूची मंडळी पण एकमेकांचे खून करणारी, लुबाडणारी. निर्सर्गाचं वर्णन पण सतत अंधारून आलंय, मळकट संधीप्रकाश, कुबट वातावरण असं. 
जरा हीच सुरुवात बघा (मोठं करण्यासाठी क्लिक करा) :

मृत जनावर, कुंद-अरुंद गल्ल्या, खुरटी काटेरी झुडपे, तापलेला अंधार, प्रेताची ताठर बोटे, उद्धट सूर्यप्रकाश, स्फोट, तपलेले कण... अरे अरे अरे काय हे ! सुरुवातीच्या एकाच परिच्छेदात हे असं तर पानंच्या पानं पुस्तक कसं असेल विचार करा.

त्यामुळे एक दीर्घकथा वाचल्यावर आपण एखाद्या बरेच दिवस बंद राहिलेल्या धूळ आणि बुरशी साचलेल्या हवेलीत, पावसाळी संध्याकाळी वावरतोय असं होतं. एकदोन कथा वाचल्यावर ही नेपथ्यरचना एकसुरी वाटू लागते. विनाकारण शब्दाला शब्द आणी प्रसंगाला प्रसंग जोडत आठवून आठवून दुःखी वातावरण निर्मिती कृत्रिम आणि कंटाळावाणी वाटते. मी तर पानं भराभर उलटली आणि "हं, ते दुःख कळलं , मुद्द्याचं बोला" असं म्हणत पुस्तक संपवलं; तेही एकावेळी अर्धी किंवा एक कथाच वाचून. एखाद्या नैराश्यग्रस्त किंवा कंटाळलेल्या माणसाने हे पुस्तक वाचलं तर त्याची उरलीसुरली उमेद आणि जगण्यावरचा विश्वास, माणसाच्या चांगुलपणावरचा विश्वासच उडून जायचा. 

पण जगण्याचा या काळ्या भागाचं इतकं प्रभावशाली वर्णन आणि वातावरण निर्मिती अभ्यासण्यासाठी साहित्याच्या विद्यार्थ्यांनी, होतकरू लेखकांनी पुस्तक वाचायला पाहिजे. एकदा हे काळं औषध कसं बनवायचं कळलं की आपल्या कथेत त्याचा योग्य मात्रेत उपयोग करता येईल.




----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------

आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Thursday, 5 April 2018

लॉरी बेकर (Laurie Baker)





पुस्तक : लॉरी बेकर (Laurie Baker) 
लेखक : अतुल देऊळगावकर (Atul Deulagonkar)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : १५४
ISBN : दिलेला नाही

लॉरी बेकर या वास्तुविशारदाचं हे अत्मचरित्र आहे. लॉरी बेकर यांचं वैशिष्ट्य हे की त्यांनी पर्यावरणपूरक आणि अल्पखर्चातली घरं यांच्या प्रचार-प्रसारासाठी आपलं आयुष्य वेचलं. मूळ ब्रिटिश असणारे बेकर तरूण वयात ख्रिश्चन मिशनरींच्या सेवा कार्यात सहभागी होण्यासाठी भारतात आले.  इथेच रमले. आणि कायमस्वरूपी भारतात राहिले. १९४० च्या दशकात भारतात आलेल्या बेकर यांची गंधिजींशीही भेट झाली. आणि परिचय झाला. घरं ही पंचक्रोशीत उपलब्ध असलेल्या सामानातून बांधली गेली पाहिजेत हा गांधींचा विचार त्यांच्या विचारांशी जुळाणारा होता. भारतात ठिकठिकाणी वास्तव्य करताना गावातले लोक घरं कशी बांधतात, पारंपारिक घरांची रचना आणि त्यात लागणारं सामान काय असतं याचं निरीक्षण आणि अभ्यास बेकर करत रहिले. कुठल्याही क्षेत्रातली पारंपारिक वास्तूकला ही तिथल्या निसर्गाशी जुळवून घेणारी, कमी खर्चातली आणि कमी ऊर्जा(वीज, कोळसा इ.) लागणारी असते हे सुस्पष्ट त्यांना होत गेलं. या पारंपारिक पद्धती टाकून देऊन सिमेंट, कँक्रिट चे ठोकळे आणि काचेच्या पेट्यांसारख्या इमारती बनवणं घातक आहे हा त्यांचा विचार पक्का झाला. त्यातूनच पुढे आयुष्य भर निरनिराळ्या समाजसेवी संस्था, सरकारी इमारती, शाळा, चर्च इ. वास्तू आणि सर्वसामान्यांची घरे यांचे पर्यावरणस्नेही अभिकल्प (डिझाईन) ते करत राहिले.



लॉरी बेकर यांचा हा प्रवास लेखकाने पुस्तकातून मांडला आहे. त्यांना वेगवेगळी कामे कशी मिळत गेली आणि त्या त्या ठिकाणच्या जमिनीच्या रचनेला अनुकूल अभिकल्प त्यांनी कसे दिले हे ओघात समजावून सांगितलं आहे. किल्लारीच्या भूकंपानंतर मदतीसाठी त्यांना एका स्वयंसेवी संस्थेने पाचारण केलं होतं. तिथे दगडी घरं पडल्यामुळे लोकांनी बांधकामात दगड वापरण्याचा धसका घेतला होता. पण बेकर यांनी "दगड" ही समस्या नसून त्याची चुकीची रचना ही समस्या आहे हे स्थानिकांना पटवून दिलं. लोकांच्या गरजा जाणून घेऊन पूर्ण गाव कसं वसवावं याचा आराखडा काढून दिला. पण शेवटी त्या संस्थेचा स्वार्थ आणि राजकारण आडवं आलं आणि त्यांना काम पूर्ण करता आलं नाही. हा अनुभवही पुस्तकात आहे.

बेकर यांना केरळ सरकारने काही सरकारी बांधकामांचीही कामं दिली होती. काम गुणवत्तापूर्ण पण किमान खर्चात ते करू लागल्यावर नोकरशाही अस्वस्थ झाली. कामाचा खर्च कमी झाला की मधली दलाली, मलई पण कमी. यामुळे नियमांच्या फराट्याने त्यांना बाजूला करण्याचा प्रयत्न झाला. तत्कालीन मुखयमंत्र्यांनी त्यांची पाठराखण केली म्हणून ते काम पुढे रेटू शकले. भारतीय नोकरशाहीची ही सर्वज्ञात मानसिकता मोठ्या, निस्वार्थ माणासालाही त्रासदायक ठरते !

बेकर यांनी सांगितलेले काही नियम आणि काही टिप्स पण या पुस्तकात दिल्या आहेत. सचित्र माहिती दिली आहे. त्यामुळे मझ्यासारख्या वास्तुविशारद कलेशी निगडित नसणाऱ्यालाही त्यांच्या विचाराची कल्पना येते. जे या क्षेत्रात काम करतात त्यांना नक्कीच अधिक खोलात जाऊन याचा अभ्यास करावासा वाटेल.
घर बांधतानच आवश्यक ते फर्निचर - बेड, सोफा - दगडविटांतच बांधून घ्या  इ. हे खरंच मला खूप आवडलं



पुस्तकात त्यांनी बांधलेल्या बांधकामाचीही चित्रं आहेत. काही रेखाचित्र(स्केचेस आहेत). बेकर यांनी स्वतः काढलेली रेखाचिरे आणि व्यंगचित्रे आहेत. तरीही अजून चित्रे असावीत असं वाटत राहतं. "वास्तून त्यांनी विटांची अशी रचना केली होती की प्रकाश मंदपणे आत झिरपेल" असं वाक्य असेल तर त्या वास्तूची कल्पना करणं आणि प्रत्यक्ष बघणं यात फरक आहेच. त्यामुळे कितीही फोटो दिले तरी ते कमीच वाटले असते. यूट्यूब वर मला काही व्हिडिओ मिळाले. ते बघताना पुस्तकातली वर्णने अजून मनाला भिडली.


लेखकाने बेकर यांच्यामधला कलाकार या छान शब्दांत मांडला आहे.



पुस्तकात उपस्थित केलेला एक प्रश्न मात्र अस्वस्थ करतो की - पर्यावरणस्नेही, अल्पखर्चातली घरं असूनही सर्वसामन्यांचा ओढा त्याकडे नाही. श्रीमंतांना "अल्प"खर्चाचं आकर्षण नाही. म्हणून ते कँक्रिटची, काचंची चमकदार घरं बांधतात. गरीबांना कसंही करून मोठ्यांच्या सारखं दिसायचंय. अल्पखर्चातली घरं तशी दिसत नाहीत म्हणून तेसुद्धा पदरमोड करून महगातली घरं बांधयचा अट्टाहास करतायत. यात पर्यावरणाच्या होणाऱ्या हानीचा, पुढच्या पिढ्यांचा कोणीच विचार करत नाही. हे पुस्तक पुणे-मुंबई रेल्वे प्रवासात वाचताना बाहेर नजर गेली की हेच भयाण वास्तव सारखं समोर दिसत होतं. कॉंक्रिटची घरं. काचेच्या मोठ्या खिडक्या. "ब्लॉक" पद्धतीत वायूविजनाला समोरासमोर खिडक्या नाहीत. त्यामुळे दिवसाही दिवे लावा आणि वारा येत नाही म्हणून एसी लावा. आपण प्रगती करतो आहोत का अधोगती !

पुस्तक वाचून बेकरांचं सगळं शास्त्र समजणार नाही कारण हे काही त्या विषयावरचं तांत्रिक पुस्तक नाही. पण वास्तूकडे बघण्याचा पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन जरी आपल्याला लाभला तरी तरी या पुस्तकाने आपल्याला चांगले प्रगल्भ केले असे म्हणायला हरकत नाही.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )

----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------

आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Thursday, 15 March 2018

रेषाटन (reshatan)






पुस्तक : रेषाटन (reshatan)
लेखक : शि.द.फडणीस (S.D. Phadnis)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : १९५
ISBN : 978-81-7925-291-8


शि.द. फडणीस हे मराठी कलारसिकांना अतिशय परिचयाचं नाव. तुम्हालाही ते नक्कीच ठाऊक असेल. पण समजा आत्ता नाव नसेल लक्षात येत तरी त्यांची चित्रं मात्र तुम्ही नक्कीच पाहिली असणार. कदाचित त्या चित्राखालची चित्रकाराची सही तुमच्या बघण्यातून सुटली असेल म्हणून नाव लक्षात येत नसेल. पण ही काही व्यंगचित्रं, हास्यचित्रं बघा.











आता तुम्ही नक्की म्हणाल या शैलितली हास्यचित्रं बघितली आहेत. पुस्तकांच्या किंवा मासिकांच्या मुखपृष्ठावर, त्यांच्या अंतर्गत सजावटीत तर कधी चक्क शाळेच्या गणिताच्या पुस्तकात. शब्दांवाचून संवाद साधणारी, खुदकन्‌ हसायला लावणारी ही निर्विष विनोदी चित्रे आहेत शि.द. फडणीस यांनी काढलेली. "रेषाटन" हे त्यांचं आत्मचरित्र आहे.

या आत्मचरित्रात त्यांच्या जन्मापासून २००९-१० पर्यंतचं पूर्ण आयुष्य त्यांनी आपल्यासमोर मांडलं आहे. बेळगाव जिल्ह्यातील एक लहान गावात बालपण, कोल्हापूरला प्राथमिक शिक्षण आणि चित्रकलेची आवड असल्यामुळे जे.जे.त शिक्षण झालं. पुढे कमर्शियल आर्टिस्ट म्हणून उमेदवारीच्या काळात हंस मासिकाचे संपादक अनंत अंतरकर यांच्याशी त्यांचा संबंध आला आणि त्यांचं आयुष्य बदललं. अंतरकरांनी शि.दंमधला व्यंगचित्रकार पारखला आणि शि.दंना गंभीर्याने याकडे बघायला सांगितलं. अंतरकरांनी  थेट दिवाळी अंकाच्या मुखपृष्ठावर व्यंगचित्र देण्याचा धाडसी प्रयोग केला. तोही १९५२ साली. लोकांना हा प्रयोग खूप आवडला. आणि व्यंगचित्रकार म्हणून शिदंचा प्रवास जोरात सुरू झाला. मुखपृष्ठे, पुस्तकांच्या आतली चित्रे, माहितीपत्रके, सेल्स मटेरियल इ. साठी हास्यचित्रांची कामं ते करू लागले. गंभीर विषयांच्या पुस्तकातला रुक्षपणा कमी करण्यासाठी त्यांना चित्र काढायला मिळाली; तर गणितासारख्या अमूर्त विषयही लहान मुलांना रंजक वाटावा अशी चित्र पाठ्यपुस्तकासाठी काढायची संधीही मिळाली. त्यांनी सरकारी कामंही केली. गंमत म्हणजे, सरकारी नियमानुसार सरकारी 
दस्तऐवजांमध्ये चित्रकाराचे नाव देत येत नाही. म्हणून चित्राखालची सही त्यांना काढायला लागली !! प्रत्येक कामाच अवाका निराळा, गरजा निराळ्या आणि त्या अनुषंगाने भेटणारी माणसं निराळी. शिदंनी हे वेगवेगळे अनुभव आपल्यासमोर मांडले आहेत. गणिताची पुस्तक करतानाचा अनुभव वाचून बघा.
(टीप : अधोरेषा माझ्या नाहीत. हे आधीच्या वाचकाचे व्यंग)


वर तुम्ही बघितलेली चित्रं बऱ्याच वर्षांपूर्वी काढलेली आहेत. पण आजही ती तितकीच ताजीतवानी आहेत. पुन्हा पुन्हा बघितली की पुन्हा पुन्हा हसू येतं. या अनुभवातूनच काही वर्षांपूर्वी शि.दंना या हास्यचित्रांचं प्रदर्शन भरवण्याच आग्रह होऊ लागला. त्यातून जन्माला आलं "हसरी गॅलरी" हे प्रदर्शन. हे प्रदर्शन कसं सुरू झालं, प्रदर्शनासाठी लागणारं साहित्य कसं त्यांनीच बनवलं, प्रदर्शनाला मिळालेला उदंड प्रतिसाद आणि इतकं होऊनही आतबट्ट्याचा ठरलेला व्यवहार याच्याही आठवणी पुस्तकात सविस्तर दिल्या आहेत. कलावंत आणि संयोजक अशा दुहेरी भूमिकेतून आनंद आणि त्रास दोन्ही त्यांना अनुभवायला मिळालं. नवीन शहरात जाताना चित्रांच्या पेट्या "माल" या सदरात मोडत असल्याने प्रत्येकवेळी जकातीसाठी काय नखरे केले गेले याचे विचित्र अनुभव पण त्यांनी सांगितले आहेत.

व्यंगचित्रं हे माध्यमच का निवडलं? हे माध्यम इतर चित्रकला शाखांपेक्षा गौण आहे का? तुम्ही राजकीय व्यंगचित्रे का काढत नाही? चित्र निर्मितीचा प्रवास कसा असतो? चित्र सुचतं कसं? तुमच्य चित्रातल्या माणसांचे चेहेरे का बदलले नाहीत ? या मुलाखतीत विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची उत्त्तरं दिली आहेत. पुस्तकाच्या ओघात त्यांनी त्यांच्या चित्रांची चाचेगिरी (पायरसी) आणि ती रोखण्यासाठी कॉपिराईटचा व मनधनाचा त्यांनी धरलेला हट्ट, दृश्य कलेच्या प्रकारांकडे बघायची पद्धत, कलेत होणारे बदल अशा तांत्रिक बाबींवरही भाष्य केलं आहे. उदा.
(मोठे करण्यासाठी फोटोवर क्लिक करा)


जुन्या पिढीतले, ज्येष्ठ कलाकार असूनही त्यांन नवीन तंत्रज्ञानाबद्दल, संगणकावरच्या चित्रकलेबद्दल भीति, आकस, अनादर मुळीच नाहि उलट त्याचं कौतुक आहे आणि त्याच्या चांगल्या बजू त्यांना आवडतात. उदा. ते म्हणतात.


पुस्तकाचा काही भाग वैयक्तिक डायरीसारखा अहे. त्यात त्यांचे परदेशी प्रवास आणि त्यांच्या परिवाराबद्दल त्यांनी लिहिलं आहे.

पुस्तकात नवे-जुने फोटो आणि व्यंगचित्रं भरपूर आहेत. काही चित्रांच्या जन्मकथा सांगितल्या आहेत. डायरी सदृश प्रकरणे सोडली तर सगळं पुस्तक रोचक, माहितीपर आहे. माझ्या सारखे जे चित्रकला प्रांतात प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष काम करत नाहीत त्यांना हा व्यवसाय कसा चालतो याची एक झलक पहायला मिळेल. चित्रकार कसा विचार करतो हे त्याच्याच शब्दात वाचायला मिळेल. पुस्तक म्हणजे त्यांची प्रदीर्घ मुलाखतच आहे. असं वाटतं की त्यांनी अजून एक पुस्तक लिहावं ज्यात खूप चित्र आणि प्रत्येक चित्राची जन्मकथा सांगावी. कार्ण पुस्तक वाचताना वाटायला लागलं कि "चित्रस्य कथा रम्या".


https://www.facebook.com/S-D-Phadnis-1411068472494727/
http://www.sdphadnis.com/


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )

----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------