Thursday, 18 October 2018

जमात ए पुरोगामी (Jamat E Purogami)





पुस्तक : जमात ए पुरोगामी (Jamat E Purogami)
लेखक : डॉ. सच्चिदानंद शेवडे आणि डॉ. परीक्षित शेवडे (Dr. Satchidanand Shevde & Dr. Pareexit Shevde)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : ११४
ISBN : 978-93-86059-54-3

आपल्या देशात सतत काही ना काही घडत असतं आणि त्यावर दूरदर्शन वाहिन्या, वृत्तपत्रे, नियतकालिके आणि समाजमाध्यमे यांवर चर्चा होत असते. या चर्चेतली एक बाजू स्वतःला पुरोगामी, सेक्युलर, संविधानवादी, डाव्या विचारांचे, विवेकवादी वगैरे म्हणत असते. वरवर बघता ही बाजू पुरोगामी - पुढारलेली अशी वाटते. पण अजून जवळून आणि पुन्हा पुन्हा त्यांच्या बोलाण्या-वागण्याचा जरा विचार केला की लक्षात येतं "दाल में कुछ काला है". हे काळबेरं आपल्या समोर स्पष्ट करण्याचं काम हे पुस्तक करतं.

हिंदूंच्या अंधश्रद्धांवर तावातावाने बोलणारे बाकी धर्मियांच्या अंधश्रद्धांवर काही बोलत नाहीत. "संविधान बचाव" म्हणून ओरडणारे दुसरीकडे "भारत तेरे तुकडे होगे, इन्शा अल्लाह" म्हणणाऱ्यांची तळी उचलतात. विज्ञानवादी दृष्टिकोन ठेवतो म्हणणारे भारतीय शास्र आयुर्वेद यांची वैज्ञानिक चिकित्सेच्याही भानगडीत न पडता हे सगळं थोतांड आहे असं स्वतःच जाहीर करतात.  अशा अनेक दुटप्पीपणाची, ढोंगींपणाची उदाहरणं देऊन लेखकांनी अपला मुद्दा स्पष्टपणे पुढे मांडला आहे.

उदा. त्रिपुराचे मुख्यमंत्री यांच्या साध्या रहाणीचा खूप गवगवा मध्यंतरी झाला पण प्रत्यक्ष चित्र मात्र वेगळेच होते. त्याबद्दलच्या एका लेख



अलिगढ विद्यापीठात जीनांच्या फोटोवरून वाद झाला आणि अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याच्या नावाने गळे काढले गेले पण एका प्राध्यापकाची समलैंगिक म्हणून हकालपट्टी केली तेव्हा मात्र कुणाला हे स्वातंत्र्य आठवले नाही.


हिंदू धर्मातले, भारतीय परंपरांतले सगळे वाईट अवैज्ञानिक म्हणून बदनाम करणारे मात्र वैज्ञानिक आधार द्यायला काचकूच करतात. एखादी गोष्ट विज्ञानाने सिद्ध केली तर आपण त्या गावचेच नाही असे अनुल्लेखाने मारतात.


तर अशा खोट्या पुरोगाम्यांना या पुस्तकाने जमाते-पुरोगामी ही संज्ञा दिली आहे. जमातवाद म्हणजे टोळीवाद अर्थात माझी टोळी हीच चांगली, श्रेष्ठ; तिलाच जगण्याचा अधिकार बाकी सगळ्यांना शस्त्र, शास्त्र, शब्द यांनी तुटून पडायचं, विध्वंस करायचा. म्हणून हे जमात ए पुरोगामी. या विषयावर दोन्ही लेखकांनी तरूण भारत मध्ये लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह आहे. अनुक्रमणिकेवरून लेखांच्या विषयांची साधारण कल्पना येईल.

डॉ. सच्चिदानंद शेवडे हे व्याख्याते, प्रवचनकार आणि साहित्यिक आहेत. त्यांच्या ऐतिहासिक कादंबऱ्या, क्रांतिकारकांची चरित्रे, धार्मिक आणि समाज प्रभोधनार्थ पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहेत. डॉ. परीक्षित हे त्यांचे पुत्र व्यवसायाने वैद्य असून तेही ऐतिहासिक आणि समज प्रबोधनपर व्याख्याने देतात. 




जमात ए पुरोगामींचा दुटप्पीपणा आणि देश विघातक कारवाया हा काही या पुस्तकानेच जाणवून दिलेला मुद्दा आहे अशातला भाग नाही. दूरदर्शन वरील चर्चेत भाग घेणारे हा दुटप्पीपणा लगेच दाखवून देतात. समाजमाध्यमांत तर अशांची रेवडी उडवली जाते. व्यंगचित्र, विनोद केले जातात. या त‍थाकथित विचारवंतांची मुक्ताफळे आणि बदललेली सोयिस्कर भमिका अगदी स्क्रीनशाॅट सकट दाखवून लगेच दात घशात घातले जातात. पुस्तकातल्या लेखांचं स्वरूप साधारण असेच आहे. 

समाजमाध्यमांतले लेख हे कित्येकदा अननुभवी किंवा कमी अनुभवी लोकांनी लिहिलेले असतात. बर्‍याचदा याचा एकूण रंग whataboutism - आम्ही चुकलो काय म्हणता; तुम्ही किती चुका केल्या आहेत ते पहा - असा असतो. खोलात जाऊन, वैचारिक पातळीवर मूलगामी चूक दाखवणे घडत नाही. नियतकालिकांत जागा आणि शब्द संख्या यांच्या मर्यादेमुळे साक्षीपुरावे, आकडेवारी यांच्या आधारे गोळीबंद बाजू मांडली जात नाही. सोशल मिडियात एका पोस्टवर लोक फार टिकत नाहीत म्हणून मोठ्या पोस्ट टाळल्या जातात. 
त्यामुळे या विषयावर पुस्तक रूपाने काही प्रकाशित होतंय म्हटल्यावर माझ्या काही जास्त अपेक्षा होत्या (हे पुस्तक विकत घेताना हा लेखांचा संग्रह आहे हे मला माहीत नव्हतं)पण मोठे, ससंदर्भ लेख पुस्तकात शक्य आहेत. असं पुस्तक जास्त प्रभावी आणि जास्त काळ टिकणारं असतं. ती अपेक्षा हे पुस्तक पूर्ण करत नाही. संदर्भसूची तरी नक्कीच हवी होती. लेखकाशी सहमत वाचकाला जर एखाद्या मुद्याच्या खोलात जायचं असेल तर त्याला ते उपयोगी पडलं असतं. लेखकाच्या विरूद्ध मताच्या (पण संतुलित) वाचकाला हे अधिक विश्वासर्ह वाटलं असतं.

उघडपणे दिसणारा दुटप्पीपणा दाखवला आहे पण छुपेपणे कसा बुद्धीभेद करतात - माध्यमांत चर्चा कशा रंगवल्या जातात, मथळे कसे दिले जातात, विरोधी मतांची गळचेपी कशी होते याबाबतचा लेखकांचा अनुभव शेअर करायला हवा होता.

पुस्तकात जमात ए पुरोगामी हे दुखणं मांडलं आहे पण त्यावारच्या उपायांची विशेष दखल नाही. छद्मपुरोगाम्यांना रोखण्यासाठी कोण प्रयत्न करतंय, काय केलं जात आहे, काय केलं गेलं पाहिजे, वाचकांकडून काय अपेक्षा आहेत यावर काही लेख हवे होते.

त्यामुळे तुम्ही अशा प्रकारच्या राजकीय-सामाजिक चर्चां बघत-वाचत असाल तर यातले बहुतेक मुद्दे कुठेना कुठे वाचलेले असतील. एखाददोन घटना, आकडेवारी नव्याने कळेल. जर तसं वाचन कमी असेल किंवा तुम्ही अगदीच "पुरोगामीभक्त" असाल तर या पुस्तकातून तुमच्या विचारांना चालना मिळू शकेल. ज्यांना खूपच आदर्श मानत होतो त्यांची उलटतपासणी करणं गरजेचं आहे एवढं तरी पटेल.

लेखकद्वयी डोंबीवलीची आहे आणि पुस्तक प्रकाशनाचा कार्यक्रम डोंबीवलीतच होता. त्यामुळे मी त्या कार्यक्रमाला गेलो होतो. प्रकाशन ज्येष्ठ पत्रकार भाऊ तोरसेकर यांच्या हस्ते झाले. त्यांचेही मनोगत ऐकायला मिळाले.



पहिल्यांदाच असे प्रकाशनात जाऊन पुस्तक घेतले आणि लेखकांच्या सह्या घेतल्या.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
---------------------------------------------------------------------------------

Wednesday, 17 October 2018

पुस्तकांचे गाव- भिलार. भारतातील पहिले" (First Book town in India - Bhilar in Maharashtra)

"पुस्तकांचे गाव" याबद्दल बऱ्याच वेळा ऐकलं होतं पण म्हणजे नक्की काय ते कळत नव्हतं. रमा खटावकर यांनी फेसबुकवर "पुस्तकांचे गाव - भिलार" अशी पोस्ट टाकली होती. त्यांनी दिलेल्या फोटोंमुळे कल्पना आली आता. अजून माहिती मिळाली. आगळावेगळा प्रयोग आहे हा. या उपक्रमाची अजून लोकांना माहिती व्हावी म्हणून हि माहिती आणि फोटो माझ्या ब्लॉगवर टाकायची परवानगी त्यांना मागितली असता त्यांनी अगदी आनंदाने परवानगी दिली.


रमा खटावकर यांच्या शब्दांत आणि फोटोद्वारे आपण पण या गावाची सैर करूया.



पुस्तकांचे गाव- भिलार याबद्दल खूप ऐकले होते. मागच्या आठवड्यात प्रत्यक्ष भेट द्यायचा योग आला. याबद्दल आवर्जून सर्वांना माहिती द्यावी, असे वाटले, म्हणून फोटोही काढले. 
पूर्वी स्ट्रॉबेरीसाठी आणि सध्या त्याचबरोबर पुस्तकांचे गाव म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे भिलार गाव महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील पाचगणी या थंड हवेच्या ठिकाणापासून आठ कि.मि. आंतरावर आहे. अवघ्या दोन कि.मि. विस्तार असलेल्या या छोट्याशा पण टुमदार गावाने भारतातील पहिले "पुस्तकांचे गाव" होण्याचा मान पटकावला आहे. पुस्तके आणि साहित्यासंदर्भातील ओळख असल्यामुळे याबरोबरच येणारा सुसंस्कृतपणा गावात फिरताना पदोपदी जाणवतो. 

गावातील काही घरांनी (प्रथम २५ घरे होती, आता ३० झाली आहेत.) आपल्या घरातीलच एका खोलीचे ग्रंथालय बनवले आहे. अतिशय नेटकेपणे ठेवलेली एकेका विषयावरील पुस्तके, तिथेच बसून वाचनाची उत्तम सोय, वाचनासाठी आवश्यक असे वातावरण, घरातील व्यक्तींचे प्रसन्न, अगत्यपूर्ण सहकार्य या गोष्टी अनुभवून रसिक वाचकाचे मन प्रसन्न होते. आपण स्वतः पुस्तकांच्या कपाटांमधून, रॕक्सवरून पुस्तके घेऊन हाताळू शकतो.  हे सर्व संपूर्णपणे निःशुल्क आहे.

प्रत्येक पुस्तकालयात सुबक अशी पुस्तकसूची, अभिप्राय वही, वर्तमानपत्रातील भिलारसंबंधित बातम्यांची कात्रणे असलेली चिकटवही असे सर्व ठेवलेले असते. कादंबर्या, विनोद, ऐतिहासिक , नियतकालिके, दिवाळीअंक, बोलकी पुस्तके, अशा ३० पद्धतींनी वर्गीकरण केले आहे. 

प्रकल्प सुरू झाला, त्यावेळी सुमारे १५,००० पुस्के होती, आता ही संख्या २५,००० झाली आहे. सर्व पुस्तके फक्त मराठीतलीच आहेत. पुस्तकविक्रीचे दुकान मात्र एकच आढळले. एक प्रकल्प कार्यालयही आहे. साहित्यविषयक कार्यक्रमांच्या सादरीकरणासाठी एक नाट्यगृहही आहे. 

या गावातून फिरताना गावातील भिंतींवर, घरांवर, पुस्तकांच्या संदर्भातलीच सुंदर सुंदर चित्रे, कार्टून्स दिसतात. आपल्या पु. लं.चं एक कार्टून तर सेल्फी पॉइंट म्हणून प्रसिद्ध झालं आहे. गावात कुठल्या घरात, कुठल्या विषयाची पुस्तके आहेत, त्याच्या locationचा एक नकाशाही लावला आहे. त्यामुळे आपले शोधणे सोपे होते. 

गावाबद्दल आणखी कुतूहल वाढले, आणि खालील माहिती मिळाली. 
महाराष्ट्र शासनाच्या मराठी भाषा विभागातर्फे शिक्षणमंत्री श्री. विनोद तावडे यांच्या पुढाकाराने व मार्गदर्शनाने हा आगळावेगळा उपक्रम राबविला गेला आहे. 
४ मे २०१७ रोजी मा. मुख्यमंत्री श्री. देवेन्द्र फडणवीस यांच्या हस्ते याचे उद्घाटन झाले. 
याआधी तीन दिवस एक बस करून चित्रकार इथे आले होते. त्यांनी सगळं गाव छानछान चित्रांनी भरून टाकलं.

ब्रिटनमध्ये "Hay on Wye" या नावाचे एक गाव आहे. पुस्तकांची दुकाने, व साहित्यसंदर्भातील उत्सव- उपक्रमांसाठी ते प्रसिद्ध आहे. या गावावरून भिलार- पुस्तकांचे गाव बनविण्याची प्रेरणा मिळाली, असा उल्लेख मिळतो. 
हवामान आल्हाददायक असल्याने, गावात फिरण्याचे श्रम आजिबात जाणवत नाहीत.
तरीही श्रमपरिहारासाठी प्रत्येकाच्या रुचीनुसार अल्पोपहार, तसेच भोजनगृहेही आहेत. अर्थातच तिथेही पुस्तकांची सोबत सुटत नाहीच. हंगाम असेल तर मधुर अशा स्ट्रॉबेरींचा पण आस्वाद घेता येईल. गावात फिरताना अनेक ठिकाणी स्ट्रॉबेरीची लागवड केलेलीही पहायला मिळाली.

"भारतातील पहिले" असा या गावाचा उल्लेख पाहिल्यावर गूगल सर्च केले, तेव्हा वरील ब्रिटनमधल्या गावाखेरीज library tourism म्हणून ओळखली जाणारी फ्रान्समधली आठ गावे अशाच वर्णनाची (book towns) आढळली. बाकी कुठेही असा उल्लेख नाही. 

तर मग याला अशियातील अशाप्रकारचे पहिले गाव म्हणण्यास हरकत नसावी.

प्रत्येक पुस्तकप्रेमीने एकदा तरी भेट द्यावी आणि पुस्तकांमधे हरवून जावे, असे हे गाव नक्कीच आहे.



फोटोवर क्लिक करून झूम करून नीट पाहता येईल 






























Saturday, 13 October 2018

Shivaji - the Grand Rebel (शिवाजी - द ग्रॅंड रेबेल)





पुस्तक : Shivaji - the Grand Rebel (शिवाजी - द ग्रॅंड रेबेल)
लेखक : Dennis Kincaid (डेनिस किंकेड)
भाषा : इंग्रजी
पाने : ३२७ (छोटी डायजेस्ट आकाराची)
ISBN : 978-81-291-3720-3


छत्रपती शिवाजी महाराजांचे हे चरित्र डेनिस किंकेड या भारतात नोकरी करणाऱ्या ब्रिटिश व्यक्तीने लिहिले आहे. हे पुस्तक १९३७ साली प्रकाशित झाले. डेनिस किंकेडचे वडीलही भारतात सरकारी नोकरीत होते. त्यांचाही भारतीय इतिहासाबद्दल दांडगा अभ्यास होता व त्यावर अनेक पुस्तके लिहिली होती.

या पुस्तकाची ओळख करून देताना टी.एन. चतुर्वेदींंनी म्हटले आहे की "१९ व्या शतकात शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाचे संशोधन आणि लेखन सुरू झाले. सुरुवातीला भारतीय लेखकांनी आणि मग इंग्रज लेखकांनी लिहायला सुरुवात केली. ग्रॅंड डफच्या मराठ्यांचा इतिहासात शिवाजी महाराजांना लुटारू, खंडणीखोर ठरवण्यात आलं. पुढे टिळक आणि होमरूल चळवळीमुळे शिवाजी महाराजांची स्थापना राष्ट्रीय नायक स्वरूपात झाली. यदुनाथ सरकार यांंनी सविस्तर इतिहास लिहिला. परंतु शिवाजी महाराजांची विकृत ओळख इंग्रजांच्या मनातून पुसून एक नायक म्हणून प्रतिमा उभी करण्यात महात्त्वाचा वाटा बजावला तो या पुस्तकाने".  हे या शिवचरित्राचे वैशिष्ट्य आहे. 

प्रस्तावनेत लेखक म्हणतो की ,"बहुतेक इंग्रजांना, मुघलांची ओळख ही ब्रिटिशांच्या आधीचे राज्यकर्ते म्हणून असते. पण जेव्हा ते भारतातल्या ब्रिटिश राजवटीच्या वाढीचा इतिहास बघतात तेव्हा त्यांना ब्रिटिशांना विरोध करणारे कुणी मुघल दिसत नाहीत. त्यांचा  संघर्ष सतत मराठ्यांशी होताना दिसतो. दुर्दैवाने व्हिक्टोरियन इतिहासकार मात्र  मराठ्यांची बोळवण बंडखोर म्हणून करतात". मुघलांनंतर शंभर वर्षे मराठा साम्राज्य देशात सर्वात बलशाली होते त्याची यथार्थ ओळख करून देण्यासाठी हे पुस्तक त्याने लिहिले आहे. 

जिजाऊ-शहाजी राजे यांच्या लग्नापासून शिवाजी महाराजांच्या मृत्युपर्यंतचा इतिहास यात आहे. शिवचरित्रातले सर्व महत्त्वाचे प्रसंग यात येतात. पण हे प्रसंग नुसते दिले असते तर एक साम्राज्य जाऊन दुसरा राजा तयार झाला इतपतच बोध परकीय वाचकाला झाला असता. शिवाजी महाराज, फक्त एक राजे नव्हते, त्यांनी फक्त स्वतःच्या घराण्याचे राज्य सुरू केले असे नाही तर शेकडो वर्षांच्या गुलामगिरीत पिचलेल्या समाजाचा स्वाभिमान आणि स्वत्व जागे केले, त्यांनी राष्ट्र घडवले. हे इंग्रजी वाचकाला नीट समजावे म्हणून युरोपियन, रोमन इतिहासातले प्रसंगांचे संदर्भ दिले आहेत. तिथल्या व्यक्ती आणि घटनांच्या उपमा दिल्या आहेत.
उदा. शिवाजी महारजांच्या सुरुवातीच्या कारवायांकडे विजापूर दरबाराने पूर्ण लक्ष का दिलं नसेल या बद्दल लिहिताना दिलेला युरोपिय संदर्भ

(फोटोवर क्लिक करून झूम करून वाचा)

याचा परिणाम नक्कीच युरोपियन वाचकांवर झाला. प्रत्यक्ष ब्रिटिश वॉईसरॉयने या पुस्तकाचे कौतुक केले. १९३७, ३९,४६,५१, ६७ साली पुन्हापुन्हा आवृत्त्या निघाल्या. 

सुरतेची लूट, छापेमारी युद्ध तंत्र किंवा प्रसंगी माघार घेण्याची याबद्दलही त्याने मराठ्यांची बाजू समजूतदारपणे विषद केली आहे. पुस्तकाचे स्वरूप कधी कादंबरी तर कधी ऐतिहासिक निबंध असे आहे. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या लहानपणचे प्रसंग वगैरेत एखाद्या कादंबरीकाराप्रमाणे लालमहालाचं, तिथे त्यांचे आणि दादोजींचे, बालशिवाजी आणि जिजाऊंचे संवाद इ.ची कल्पना करून प्रसंग रंगवले आहेत. बाकी वेळा ऐतिहासिक निबंधाप्रमाणे घटनाक्रम दिला आहे. तो भागही "ललित" नसला तरी तितकाच सहज प्रवाही आहे. प्रत्येक प्रकरणात वेगवेगळे संदर्भही दिले आहेत. संदर्भ ग्रंथांबरोबरच पोवाडे आणि लोककथा काय म्हणतात याचाही उल्लेख करून कथा पुढे नेली आहे.

शिवचरित्राच्या आसपासच्या राज्यांचे, व्यक्तींबद्दलही जास्तीची माहिती मिळते. उदा. आदिलशाही स्थापन करणारी व्यक्ती ऑटोमन साम्राज्यातून जीव वाचवून कशी पळून आली, त्यांच्या आणि मुघलांमध्ये काय फरक होता, विजापूरचे ऐश्वर्य आणि मुसलमान राजवट असूनही शिल्पांनी सजवलेले शहर इ.; गोवळकोंड्याच्या राज्यात दारू, वेश्यावस्तीम आणि हिऱ्यांच्या खाणी यामुळे आलेली समृद्धी आणि सुखासीन निष्क्रिय राज्यकर्ते इ.; सुरतेच्या लुटीच्या वेळी मोगली अधिकारी व्यापाऱ्यांना मराठ्यांपासून वाचवू शकले नाहीत. इंग्रजांनी मात्र आपल्या वखारींचे रक्षण केलेच पण आजूबाजूचा भागही रखला. यामुळे व्यापारी समाजात मोगलांबद्दल अविश्वास आणि इंग्रजांबद्दल विश्वास निर्माण झाला. सुरक्षिततेची हमी देणाऱ्या इंग्रजांच्या मुंबईकडे व्यापाऱ्यांची पाउले वळली आणि आर्थिक राजधानी मुंबईचा प्रवास सुरू झाला. असे कितीतरी बारिक बारिक ज्ञानकण पुस्तकात हाती लागतात. त्यावेळच्या प्रवाशांम्ध्ये, दरबारी पत्रव्यवहारात, विशेषतः तेव्हाचे इंग्रज लोक चालू घटनांबद्दल काय म्हणत होते याचीही उदाहरणे वेळोवेळी दिली आहेत. ते वाचणेही मनोरंजक ठरते.

उदा. सुरतेच्या लुटीच्या वेळच्या पत्रव्यवहाराबद्दल


महाराजांचे निधन झाले तरी इंग्रजांना याची खात्री वाटत नव्हती. शत्रूला चकवा देऊन अवचित गाठायच्या शिवनितीने पोळलेले गोरे ताक देखील फुंकून पीत होते. वाचा हे




साडे तीनशे वर्षांपूर्वीच्या काळावरचे ० वर्षांपूर्वीचे पुस्तक असले तरी पुस्तकाची भाषा सोपी, सुगम आहे. अनेक नवनवीन शब्द येतात. तरीही संदर्भावरून अर्थ कळतो. अर्थ नाही कळला आणि शब्दकोश बघायला लागला तर, "हं इथे हाच शब्द पाहिजे होता, एक नवीन अर्थछटा कळली", असा आनंदाचा, शिकण्याचा भाग होता. "Hurr Hurr Mahadev", "Pilawas & Birianis & kawftas" काहीवेळा अशी देशी शब्दांच्या फिरंगी स्पेलिंग्सची मजा येते.

शिवाजी महाराजांच्या गोष्टी ऐकतच आपण लहानाचे मोठे होतो. त्यामुळे एखाददुसरा तपशील वगळता मुख्य  शिवचरित्रात आपल्याला काही नवीन कळण्याची शक्यता कमी आहे. पण मराठी नसलेल्यांनी किंवा मराठी असूनही शिवचरित्राचे संस्कार ज्याच्यावर झाले नाहीत अशांना हे पुस्तक नक्कीच माहितीपूर्ण ठरेल. मराठी वाचकांना वर म्हटलेल्या थोड्या अवांतर पैलूंत रस असेल तर पुस्तक वाचण्याचा फायदा होईल.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )

---------------------------------------------------------------------------------

The God of small things (द गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्स)




पुस्तक : The God of small things (द गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्स)
लेखिका : Arundhati Roy (अरुंधती रॉय)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : ३४०
ISBN : 978-0-14-302857-4


बुकर पारितोषिक विजेते पुस्तक वाचनालयात समोर दिसताच उत्सुकतेने हातात घेतले तरी थोडे घाबरतच वाचायला सुरुवात केली. याचे कारण म्हणजे पारितोषिक प्राप्त पुस्तकांचा/लेखकांचा माझा अनुभव फार चांगला नाही. बुकर मिळालेले "The white tiger(व्हाईट टायगर), ज्ञानपीठ मिळवलेल्या नेमाडे यांचे हिंदू , बुकर पुरस्कारप्राप्त सलमान रश्दींचे "Shalimar the clown" ही पुस्तक मला महा कंटाळवाणी वाटली. (त्याबद्दल थोडक्यात इथे वाचू शकाल).  त्यामुळे अशा पुस्तकांच्या लेखकंच्या वाट्याला जायचं नाही असं मी ठरवलेलं. तरीही धीर करून एकदा खांडेकरांचं ययाती घेतलं आणि ते प्रचंड आवडलं. (परीक्षण). पुरस्कारप्राप्त म्हणजे कंटाळवाणं असा शिक्का नको मारायला असं वाटलं. त्यामुळे हे पुस्तक दिसल्यावर एक संधी देऊन बघूया असं ठरवलं. पण, ययाती अपवादच ठरली. हे पुस्तकही त्याच्या पुरस्कारप्राप्त भावांप्रमाणेच रटाळ ठरलं. 

पानांमागून पाने वाचली तरी कथानक काही आकार घेत नाही. एक ठिकाण, तिथली माणसं त्यांच्या सवयी, त्यांचा भूतकाळ असली वर्णनंच सतत. तेही विनाकारण तपशीलवार. "आईने मुलाला गुडनाईट-किस केलं. तिची लाळ त्याच्याचेहऱ्यावर लागली. ती त्याने पुसली. कूस वळवली". असलं काहीतरी. समजा एखादा माणून गावातून विमनस्क होऊन बाहेर पडला तर तो कितीतरी वेळ भटकत राहिला असं वर्णन करून पुढे सरकता येतं. पण नाही; त्याला दिसणरी प्रत्येक वास्तू, वस्तू, व्यक्ती यांची पंचनामा केल्यासारखी वर्णनं. वर्णनात मुद्दामून स्तन, नितंब यांच्या आकाराचा उल्लेख. लैंगिकतेची माहिती. ही वर्णनं पुस्तकात नसावीत अशा सोवळेपणातून मी म्हणत नाही, पण कथा सांगण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे नसताना केवळ "बोल्ड" लिहिण्याचा अट्टाहास कशाला? 

भाषा तर अशी बोजड की विचारू नका. जणू काही शब्दसंग्रह बाजूला घेऊन प्रत्येक शब्दाचा सर्वात दुर्बोध समानार्थी शब्द घ्यायचा आणि वाक्य तयार करायचं. मुळातच न येणारा वाचनाचा आनंद या शाब्दिक ठेचांमुळे दुःखातच परिवर्तित होतो. प्रश्न इंग्रजी भाषेचा किंवा माझ्या कमी शब्दज्ञानाचाही वाटत नाही. कारण या पुस्तकाबरोबरच एका इंग्रजी लेखकाने लिहिलेले, जवळपास १०० वर्षांपूर्वीचे आणि साडे तीनशे वर्षांपूर्वीच्या काळावरचे पुस्तक वाचत होतो. त्यातही अनेक नवनवीन शब्द येत होते. तरीही संदर्भावरून अर्थ कळत होता. अर्थ नाही कळला आणि शब्दकोश बघायला लागला तर, "हं इथे हाच शब्द पाहिजे होता, एक नवीन अर्थछटा कळली", असा आनंदाचा, शिकण्याचा भाग होता. या पुस्तकाच्या वाचनात तसा आनंद नव्हता. भारतीय लेखकांचं इंग्रजी वाचताना हा वाईट अनुभव बऱ्याच वेळा येतो. साधं सरळ लिहिलं तर आपल्याला इंग्रजी लिहिता येत नाही असं लोकांना वाटेल अशा गैरसमजुतीपायी आपलं शब्दभांडाराचं प्रदर्शन करत असावेत. म्हणतात ना, बाडगा जास्त जोरात बांग ठोकतो.

पुस्तकाची सुरुवातीची ५० पाने पाने नीट वाचली, पुढची पन्नास पाने भरभर वाचली; पुढची चाळली. तरी शेवटी त्या चाळणीतून "निकं सत्त्व" काही बाहेर पडत नाही म्हटल्यावर प्रयत्न सोडून दिला. तुम्हीही काही वेळ घालवू नका असंच मी सांगेन.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

Friday, 12 October 2018

Theory Of Everything (थिअरी ऑफ एव्हरीथिंग)



माझा मित्र अमर पाठक याने लिहिलेले परीक्षण, त्याच्या सौजन्याने आणि परवानगीने
पुस्तक : Theory Of Everything (थिअरी ऑफ एव्हरीथिंग)
लेखक : Stephen Hawking (स्टीफन हॉकिंग)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : १३२
ISBN : 978-81-7992-793-9
मला documentaries पाहायला आवडतात. त्या दिवशी सहजच netflix वरती How universe works नावाची सुंदर documentary पाहत होतो. विश्व कसे चालते, आपली आकाशगंगा, आपली सूर्यमाला , तिच्यातील ग्रह , व आपली पृथ्वी कशी निर्माण झाली, पृथ्वीवर जीवन तयार होण्यास कोणत्या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरल्या याची अत्यंत सुंदर माहिती त्यांनी या documentary मध्ये दिलेली आहे. ते पाहत असतानाच मला एकूण विश्वाच्या रचनेविषयी, कृष्णविवरांविषयी अजून जास्त जाणून घेण्याची जिज्ञासा वाढली त्यातूनच जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ स्टीफन व्हॉकिंग यांचे Theory Of Everything हे पुस्तक वाचण्यास घेतले..
हे पुस्तक एखाद्या कादंबरी प्रमाणे नाहीये, किंवा ते एखाद्या बोजड वाटेल अश्या वैज्ञानिक शोधनिबंधासारखेही नाहीये. ते त्यांनी दिलेल्या विविध व्याख्यानांवरती आधारित असे आहे.
त्यातील भाषा ही इतकी सहज, सोपी आहे की कुणीही सामान्य व्यक्ती ती चटकन समजू शकेल. विश्वाच्या, विज्ञानाच्या अनेक गूढ, किचकट अश्या संकल्पनांची इतकी सोप्या शब्दांत मांडणी मी प्रथमच पाहिली. हॉकिंग यांनी विश्वाच्या रचनेची माहिती देण्यासाठी कित्येक घरगुती उदाहरणांची मदत घेतली आहे त्यामुळे त्या संकल्पना आत्मसात करायला अजूनच सोपे जाते.

या पुस्तकात हॉकिंग यांनी प्रथम विश्वाची उकल करण्यासाठी इतिहासात ऍरीस्टोटल, न्यूटन अश्या तत्ववेत्यांनी आणि शास्त्रज्ञांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली त्याची माहिती सांगितली आहे आणि प्रत्येकाच्या प्रयत्नातून आजचे विज्ञान कसे उभे राहिले आहे याची माहिती देऊन त्या शास्त्रज्ञांविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली आहे.


कृष्ण विवरांची निर्मिती कशी होते हे सांगताना हॉकिंग यांनी भारतीय शास्त्रज्ञ सुब्रमण्यम चंद्रशेखर यांचा गौरव केला आहे. चंद्रशेखर यांनीच प्रथम कृष्ण विवरांच्या निर्मितीसाठी ताऱ्याचा आकार कमीत कमी किती मोठा असावा लागेल याचे एक परिमाण शोधून काढले ज्याला ‘Chandrashekhar limit’ असे म्हणतात. या मर्यादा परिमानानुसार ताऱ्याचे रूपांतर कृष्ण विवरामध्ये होण्यासाठी तो तारा किमान सूर्याच्या दीडपट मोठा एवढ्या आकाराचा तरी असावा लागेल. जेव्हा हा तारा त्याच्यातील हैड्रोजनचा साठा संपत गेल्यावर जेंव्हा तो विझत जाऊन मृत होईल तेंव्हा त्याच्यातील प्रचंड गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे त्याचा आकार छोटा होत होत व वस्तुमानाची घनता वाढत जाऊन तो तारा फक्त काहीशे मैल एवढ्याच आकाराचा उरतो आणि आजूबाजूच्या इतर ग्रहांना आकर्षून घेत गिळंकृत करायला लागतो. कृष्ण विवरात पदार्थाची घनता इतकी प्रचंड प्रमाणात असते की उदाहरणार्थ हिमालय पर्वत सुद्धा एका काडेपेटीत बसू शकेल इतका छोटा होऊ शकतो. हे अकल्पनिय आणि अदभुत असेच म्हणावे लागेल.


सोळाव्या शतकापूर्वी विज्ञान म्हणजे तत्त्ववेत्यांचेच कार्यक्षेत्र होते पण नंतर जेंव्हा गणित आणि शास्त्रीय संकल्पना अत्यंत विकसित आणि गुंतागुंतीच्या होत गेल्या तेंव्हापासून विज्ञानाचे क्षेत्र Science Specialist लोकांचे म्हणजेच शास्त्रज्ञांचे होऊन गेले आणि वेगाने नवनवीन माहिती समोर येत गेली.
पुढे त्यांनी विश्वाची निर्मीती कशी झाली असू शकेल याची विस्तृत माहिती देताना आजपर्यंतचे जे वेगवेगळे Big Bang सारखे models तयार केले गेले त्याविषयी सांगितलेले आहे व प्रतिप्रश्न विचारून त्याची उत्तमपणे चिकित्साही केली आहे व त्या त्या models च्या मर्यादाही स्पष्ट केल्या आहेत.
विश्वाच्या निर्मितीचे गूढ उकलताना त्यांनी सांगितले आहे की जो Big Bang (महाविस्फोट) झाला आणि त्यातून जी प्रचंड ऊर्जा निर्माण होऊन विश्व निर्मितीची सुरुवात झाली आणि अब्जावधी तारे आणि त्याभोवती फिरणारे ग्रह असे असणाऱ्या अनेक आकाशगंगा निर्माण होत गेल्या. त्या एकमेकांपासून दूर होत गेल्या व त्या आजही एकमेकांपासून दूर दूर जात आहेत.
आपली सूर्यमाला ज्या MilkyWay नावाच्या आकाश गंगेत आहे, त्या आकाशगंगेत साधारण 200 अब्ज तारे आहेत आणि त्या ताऱ्यांभोवती फिरणारे कित्येक पटीने अधिक ग्रह आणि त्यांचे उपग्रह आहेत. आणि विश्वामध्ये अशा अब्जावधी आकाशगंगा आहेत. हे आकडे पाहिल्यास सहज लक्षात येऊ शकेल की विश्व किती प्रचंड आहे.
इतक्या अतिप्रचंड विश्वाला आपण जर एखाद्या मोठ्या कॅनव्हासवर रेखाटायचे म्हटले तर पृथ्वी कुठंतरी एक छोटासा ठिपका म्हणून असेल. तर मग त्याठिकाणी आपल्याच धुंदीत जग जिंकल्याच्या अविर्भावात मश्गुल सामान्य मानवांची काय कथा.
Big Bang विषयी सांगताना हॉकिंग यांनी Big Bang होण्यापूर्वी विश्वाची अवस्था काय असू शकेल याचाही वेध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामध्ये, का big bang पूर्वीही आत्ता आहे तसेच विश्व होते का की जे आकुंचन पावुन एका ठिकाणी प्रचंड घनतेने जमा झाले होते? इतकी घनता ही प्रचंड गुरुत्वाकर्षनामुळे तयार होते त्या स्थितीला विलक्षण तत्व (singularity principle) म्हणतात. विश्व हे भौतिकशास्त्राच्या नियमाने चालते परंतु अश्या विलक्षण तत्वाच्या ठिकाणी भौतिक शास्त्राचे कुठलेही नियम लागू होत नाहीत त्यामुळे त्या पूर्वी काय होते हे सध्यातरी विज्ञानाला नेमके सांगता येत नाहीये.
समजा big bang हीच विश्व निर्मितीसाठीची प्रथमावस्था असेल तर मग त्याला ऊर्जा पुरवण्याचे किंवा ते निर्माण करण्याचे कार्य कोणी केले असेल ? का तो दैवी शक्ती चा अविष्कार असू शकेल ? असे असेल तर मग खरच परमेश्वर आहे का ? अशा गोष्टींची उत्तम चिकित्सा हॉकिंग यांनी या पुस्तकात केली आहे.
हॉकिंग यांनी या पुस्तकात कृष्ण विवरांविषयी विस्तृतपणे माहिती दिली आहे. कृष्ण विवरांची निर्मिती कशी होते, त्यांच्यामध्ये किती प्रचंड प्रमाणात गुरुत्वाकर्षण शक्ती असते की जिच्या तावडीतुन प्रकाशकिरणेही सुटू शकत नाहीत.
हॉकिंग यांनी पुढे time traveling (भूतकाळात मागे जाता येणे) च्या शक्याशक्यतेविषयीही सांगितले आहे त्यामध्ये ते विविध भौतिकशास्त्राच्या सिद्धांतांचा आधार घेत म्हणतात की , जसे विश्व आकाराने मोठे मोठे होत जात आहे परंतु जेंव्हा त्याच्या विस्ताराला मर्यादा येतील आणि प्रतिकारशक्ती (Repulsion Forces) च्या तुलनेत गुरुत्वीय शक्ती मोठी होईल मग तेंव्हा या विस्तारलेल्या आकाशगंगांचा परतीचा प्रवास सुरु होऊन त्या सर्व परत एकत्र गोळा होऊ शकतील का? आणि मग परत एकदा बिग बँग पूर्वीच्या अवस्थेत विश्व येऊन थांबेल का ? सध्या आकाशगंगा ज्या दिशेने जात आहेत ती काळाची समोरची (forward) दिशा आहे तर मग जेंव्हा त्या परत उलट्या (backward) दिशेने यायला लागतील तेंव्हा जसे आपण एखादा विडिओ ज्यामध्ये समजा टेबळावरून चहाचा कप खाली पडला आहे तो जर बॅकवर्ड केला तर जसं तो चहा परत त्या कपमध्ये येऊन बसतो तर मग तश्याच पद्धतीने विश्वातील आणि पृथ्वीवरील घटना, आयुष्ये परत बॅकवर्ड दिशेने घडतील का ? मग आधी मृत्यू व नंतर जन्म असे काही घडणे शक्य आहे का? याची उत्तरं हॉकिंग यांनी अत्यंत रंजकपणे व विज्ञानाधारीत पद्धतीने दिलेली आहेत व ती जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच वाचावे.
एवढ्या अतिप्रचंड विश्वामध्ये पृथ्वीचे स्थान नगण्य म्हणावे असेच आहे आणि पृथ्वीच्या निर्मिती पासून पृथ्वीवर मोठ मोठ्या उलकेच्या रूपांत अनेक आघात होत गेले आहेत व ते होत राहणार आहेत मग अशा परिस्थितीत इथली सजीवसृष्टी किती काळ तग धरू शकेल? मग अशा प्रसंगांना तोंड देण्यासाठी मानवाने अवकाशात नवनवीन ठिकाणे शोधून वसाहत निर्मिती करण्याचेही त्यांनी समर्थन आणि आवश्यकताही व्यक्त केली आहे.
इतक्या अफाट विश्वात मग काय फक्त पृथ्वी वरच सजीव आहेत का? कदाचित हो , कदाचित नाही. त्याचा शोध अजूनही चालूच आहे आणि त्यासाठीच केप्लर नावाचा space टेलिस्कोप इतर ग्रह ताऱ्यांजवळ जाऊन अजून कुठे सजीवसृष्टी सापडते का याचा शोध घेत आहे. आणि असा शोध घेत राहणे याचीही आवश्यकता त्यांनी व्यक्त केली आहे.
पुस्तकाचे नाव Theory Of Everything असे आहे कारण याच्यामध्ये हॉकिंग यांनी जे विविध भौतिक शास्त्राचे सिद्धांत आहेत आणि जे सुट्या सुट्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत त्यांची एकत्रित सांगड घालून विश्वनिर्मितीचे कोडे उलगडता येईल का याचा उत्तम उहापोह केला आहे. असे करणे हे किती अवघड आहे परंतु ते जर शक्य झाल्यास आपण किती मोठे यश मिळवू शकतो यासाठीचे संदर्भ ही त्यांनी विस्तृतपणे या पुस्तकात दिलेले आहेत व ही सर्व माहिती त्यांनी अत्यंत रंजकतेने दिली आहे.
प्रत्येकाने आणि विशेषतः विज्ञानात रुची असलेल्या सर्वांनी या पुस्तकाचे जरूर वाचन करावे. याच्या वाचनाने आपल्या ज्ञानात मोलाची भर पडून कल्पनेच्या कक्षा रुंदवण्यास मोठी मदत होणार आहे.

Saturday, 8 September 2018

मालवणी कथा (Malavani Katha)



ई-पुस्तक : मालवणी कथा (Malavani Katha)
लेखक : वेगवेगळ्या लेखकांचा कथा संग्रह
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : ८५
ISBN : दिलेला नाही

ब्रोनॅटो (www.bronato.com) या मराठी ईबुक प्रकाशनाने मालवणी बोलीतल्या कथांचे हे ईबुक प्रकाशित केले आहे. ईबुक म्हणजे काय हे जर आधी समजून घ्यायचं असेल तर परीक्षणाच्या शेवटी दिलेला व्हिडिओ पहा. 
ब्रोनॅटोने घेतलेल्या कथा स्पर्धेतून प्रभाकर भोगले - झी मराठी वरच्या "गाव गाता गजाली" या  लोकप्रिय मालवणी मालिकेचे लेखक- यांनी निवडलेल्या १३ कथांचा यात समावेश आहे.



मालवणी कथा म्हटलं की इरसाल नमुने, झणझणीत शिव्या आणि भुतंखेतं असणार असा अंदाज तुम्ही बांधला असेलच. तशा कथा आहेतच आणि बाकीही बऱ्याच प्रकारच्या आहेत. गोष्टी लहान असल्याने कथाबीजाबद्दल लिहीत नाही पण काही गोष्टींमधले परिच्छेद देतो ज्यावरून तुम्हाला गोष्टींची कल्पना येईल.

उदा. दुसऱ्या मुलाने नोकरी सोडली म्हणून आपल्या मुलाला नोकरी मिळेल हे कळल्यावर एका व्यक्तीचा आणि नोकरी देणाऱ्याचा संवाद

गोष्टीतली भुताटकी



"कोकण बदलतंय" -विकास होतोय, रस्ते होतायत पण त्याच बरोबर हिरव्यागार निसर्गाची हानी होतेय, मोठ्याप्रमाणात बाहेर राज्यातले लोक तिकडे स्थलांतरित होतायत, कोकणी माणूस जामिनी विकतो आहे, वडिलोपार्जित जमिनी, त्यातून उद्भवणारे भाऊबंदकीचे वाद इ. विविध पैलूंवर भाष्य करणार्‍या कथाही आहेत. 
उदा.

मुंबईत छोट्याशा खुराड्यात राहणाऱ्या पोराला गावी आल्यावर आपल्या मातीची-झाडांची सोबत मिळाल्यावर बरं वाटतं आणि त्याची आईही त्याच मायेची गळ घालत त्याला पुन्हा गावात परतायचा आग्रह करते. हा प्रसंग तर प्रत्येक कोकणवासीयाला आपलाच वाटेल.





सगळ्या गोष्टी नवख्या लेखकांनी लिहिलेल्या अाहेत तरी अगदीच बाळबोध झालेल्या नाहीत. थोडी रंजकता, थोडा विनोद, बेताबेताने विचार मांडणे असं सगळं आहे. मालवणी बोलीची मजा घेत घेत वाचायला बर्‍या वाटतात.

त्यात हे ईबुक असल्याने मोबाईलवर आपल्याला हवं तेव्हा वाचू शकतो. आणि ईबुकचे बरेच फायदे आहेत ते तुम्ही पुढच्या व्हिडिओत बघू शकता. मराठीत ईबुक चळवळ रूजण्यासाठी, बोली भाषेतल्या लेखकाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अवश्य वाचा. हे ईबुक मोफत आहे. डाऊनलोड करण्यासाठी लिंक
https://play.google.com/store/books/details?id=12xlDwAAQBAJ



ईबुक/ईपुस्तक म्हणजे काय? ईपुस्तकाचे वाचक आणि लेखकांना फायदे 

https://www.youtube.com/watch?v=xCd1-TC-dgk





----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------



---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

जमात ए पुरोगामी (Jamat E Purogami)

पुस्तक : जमात ए पुरोगामी (Jamat E Purogami) लेखक : डॉ. सच्चिदानंद शेवडे आणि डॉ. परीक्षित शेवडे (Dr. Satchidanand Shevde &...