Saturday, 19 August 2017

बोटीवरून (botivarun)




पुस्तक : बोटीवरून (Botivarun)
लेखक : नितीन लाळे  (Nitin Lale)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : २६८

जगभरात मोठी मालवाहतू जलमार्गाने होते. मोठमोठ्या जहाजांवरून समुद्र-महासागर मार्गे माल देशोदेशी पोचवला जातो. या व्यापारी कामासाठी कार्यरत करणारे दर्यावर्दी म्हणजेच मर्चंट नेव्ही मधील कर्मचारी. मर्चंट नेव्हीत अनेक वर्षं रेडिओ ऑफिसर आणि पर्सर म्हणून नितीन लाळे यांनी काम केलं. त्यांच्या नोकरीच्या दरम्यान त्यांना अनेक वेगवेगळे अनुभव आले. त्यातील काही निवडक अनुभव त्यांनी या पुस्तकात शब्दबद्ध केले आहेत. लेखकाने फक्त स्वतःचेच नाहीत तर त्यांच्या सहकाऱ्यांना आलेले, इतरांकडून कळलेले अनुभवही सांगितले आहेत. 




अनुभव खरेच वेगवेगळ्या प्रकारचे आहेत काही मजेशीर, काही गंभीर काही; काही जिवावर बेतलेले तर काही हृदयद्रावक. उदा. एका प्रवासात जहाज वादळात सापडले, एकदा जहाजावर मोठी आग लागली, जहाज जेव्हा विषुववृत्त ओलांडते तेव्हा असा प्रवास प्रथमच करणाऱ्या खलाश्याची "रॅगिंग" होते ती मजा, शार्क माशाची शिकार करण्याचा प्रसंग, सुवेझ कॅनोल मधून जाताना अरबी व्यापारी आणि खलाशी एकमेकांना फसवाफसवी करून कसा फायदा करून घ्यायचा प्रयत्न करतात त्याचे किस्से, जाहाजावर मृत्यू झालेल्याच्या भूताचे किस्से इ.

मालाची वाहतुक करताना अनेक दिवस सलग समुद्रातच प्रवास चालू असतो. जमीन दिसत नाही. पण म्हणून समुद्रीप्रवास एकसुरी नसतो. समुद्रावरील वातावरणात सारखा बदल होत असतो. कधी शांत समुद्र, कधी खवळलेला दो-तीन मजले उंचीच्या लाटा उसळवणारा; कधी दूरवरची ठिकाणंही सहज दिसतील इतकं स्वच्छ वातावरण तर कधी चारी बाजूला आभाळ भरून आल्याने आलेले भेसूर रूप. अशी निसर्गाची नाना रूपं लेखकाला वेळोवेळी बघायला मिळली त्यांची वर्णनंही आपल्याला वाचायला मिळतात.

लेखांमध्ये फक्त बोटिवरचे अनुभव नाहीत तर त्या त्या देशातल्या बंदरावर उतरल्यावर स्थानिक लोक कसे वागले आणि तसे का वागले याचंही वर्णन केलं आहे. उदा. कम्युनिस्ट देशात गेल्यावर तिथल्या अधिकाऱ्यांच्या नजरा सतत संशयशील असायच्या. कुठल्याही देशात गेल्यावर तिथल्या कस्टम अधिकाऱ्यांना दारूच्या बाटल्या, सिगरेटचे खोके देणं हा अलिखित नियम. आशियायी देशांतले अधिकारी वखवखल्यासारखे मिळेल ते पदरात पाडून घ्यायचा प्रयत्न करायचे. अपवाद जपानचा. तिथे प्रत्येकजण प्रामाणिकपणे काम करतो. अशा भेटी मागणं तर सोडाच दिलेल्या भेटीही कोणी स्वीकारत नाही. उगाच नाही राखेतून उठला तो देश. 

या नोकरीदरम्यान लेखक देशोदेशी गेले. जिथे जातोय तिथला इतिहास, भूगोल जाणून घ्यायचा त्यांचा स्वभाव असल्यामुळे त्यांनी भरपूर माहितीही मिळवली. म्हणुनच लिखाणाच्या ओघात लेखकाने रशिया, उत्तर कोरिया मधील कम्यूनिस्ट राजवटीचा इतिहास सांगितला आहे. सुवेझ कालव्याचा इतिहास, भारताची गेल्या सहस्त्रकातील समुद्रीव्यापारातील प्रगती आणि ऱ्हास; साध्या ओंडक्यापासून सुरू झालेल्या जलवाहतूकीची आजवरची प्रगती या बद्दल लिहिलं आहे. समुद्री चाच्यांवर स्वतंत्र लेख आहे. आपल्या स्वार्थाला सोयिस्कर धोरण ठेवायचे युरोपियन देशांचे -विशेषतः ब्रिटनचे - धोरण समुद्री चाच्यांच्या बाबतीतही होते. स्पेन, फ्रान्सची जहाजं लुटण्यासाठी ब्रिटनने खास समुद्री चाचे पोसले होते !

पाणबुडीवरच्या प्रकरणात त्या तंत्राची प्रगती कशी झाली, त्यात काय अडचणी आल्या त्याची वैज्ञानिक माहिती साध्या सोप्या शब्दात दिली आहे. 

पुस्तकाच्या शेवटी वेगवेगळ्या प्रकारच्या जहाजांचे, समुद्राचे फोटोही आहेत. 


एक व्यावसायिक लेखक नसूनही लिखाणाची शैली सहज सोपी, गप्पा मारल्यासारखी आहे. इतिहास, तांत्रिक माहिती किंवा वैज्ञानिक माहितीही कुठेच कंटाळवाणी होत नाही तर अनुभव समजून घ्यायला, त्याची तीव्रता समजून घ्यायला आवश्यकच वाटते. एकूणच हे पुस्तक अनुभव, मनोरंजन आणि ज्ञानाचा खजिनाच आहे.



------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------


---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Saturday, 12 August 2017

The Grand Design (द ग्रॅंड डिझाईन)




पुस्तक : The Grand Design (द ग्रॅंड डिझाईन)
लेखक : Stephen Hawking & Leonard Mlodinow स्टीफन हॉकिंग आणि लिओनार्ड म्लॉदिनोव
भाषा : इंग्रजी
पाने : २३६
ISBN : ९७८-०-५५३-८१९२२-९


शाळा-कॉलेज पूर्ण झाल्यानंतर इतके वर्षांनी पहिल्यांदाच विज्ञानावरचं पुस्तक वाचायला घेतलं. वैज्ञानिक कथा किंवा वैज्ञानिक गमतीजमती नव्हेत तर वैज्ञानिक संकल्पना-थेअरींची चर्चा करणारं पुस्तक ! प्रसिद्ध वैज्ञानिक  स्टीफन हॉकिंग आणि लिओनार्ड म्लॉदिनोव यांनी हे पुस्तक लिहिलं आहे. 

या पुस्तकात या तीन मूलभूत प्रश्नांच्या उत्तरांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.
Why is there something rather than nothing ?
Why do we exist ?
Why this particular set of lows and not some other ?

पुस्तकाची अनुक्रमणिका :

माणसाला नेहमीच आपल्या अतित्वाबद्दल, आपल्या आजुबाजूला घडणाऱ्या नैसर्गिक घटनांचे आकर्षण वाटत आलं आहे. रोमन, माया, इजिप्शियन संस्कृतीत याबद्दल काय कल्पना होत्या, हळूहळू रोमन संस्कृतीत निरिक्षणांच्या आधारे ही सृष्टी चमत्कारांची नाही तर नियमांची आहे याचा उलगडा होऊ लागला याचा संक्षिप्त इतिहास पुस्तकात दिला आहे. 

विज्ञानाचे हे बीज वाढू लागल्यावर नवनवीन शोध लागू लागले, सिद्धांत पुढे येऊ लागले. काही जुनी गृहितके नव्या निरीक्षणांतून सिद्ध झाली तर काही बाद झाली. काहीवेळा जुना सिद्धांत पूर्ण खोटाही नाही आणि पूर्ण खराही नाही अशी अवस्थाही निर्माण होत असे. 
उदा. प्रकाश म्हणजे फक्त लहरी असा जुना सिद्धांत. पण काही प्रयोगांत प्रकाशाचे वर्तन वेगळेच दिसले. जणू प्रकाश हा प्रकाशकणांचा बनलेला आहे. मग प्रकाशाचे दुहेरी अस्तित्व मानणारा सिद्धांत रुढ झाला. 

काही वेळा एक सिद्धांत एका मर्यादेनंतर खोटा ठरू लागला. उदा मोठ्या वस्तू एका रेषेत प्रवास करतात आणि त्यांचा वेग आणि काळ यानुसार त्या वस्तूची स्थिती आपण काढू शकतो हे न्यूटनचे सिद्धांत जगन्मान्य होते. पण फेनमॅन यांच्या प्रयोगात असं दिसलं की अतिसूक्षम कणांना हे नियम लागू होत नाहीत. त्यातून नव्या शाखेचा उदय झाला - "क्वांटम फिसिक्स". त्यामुळे भौतिकशास्त्राचे प्रारूप (मॉडेल) हे एकच सिद्धांत नाही तर वेगवेगळ्या सिद्धांतांचा संच आहे ही धारणा स्वीकारावी लागली. 

आपल्या आजूबाजूचं जग त्रिमिती आहे. पण जेव्हा सूक्षामातिसूक्ष्म कण किंवा कोटी प्रकाशवर्षं दूर असलेल्या  आकाशगंगेचा दुसऱ्या ग्रहावर होणाऱ्या परीणाम यांचा विचार करताना; द्विमिती-त्रिमिती नाही तर चार-पाच-दहा मितींचा विचार करावा लागतो. कर्व्ड स्पेस(Curved space), कर्व्ड टाईम(Curved Time), बिग बँग, बिग बॅंगच्या वेळी काळ थंबलेला होता इ. वाचताना आपल्या विचाक्तीला , कल्पनाशक्तीला प्रचंड ताण द्यावा लागतो. मती गुंग होते. अश्या मती गुंग करणाऱ्या खूप गोष्टी पुस्तकात वाचायला मिळतील. 

जुन्या काळच्या रोमन लोकांच्या विचारापासून सध्या चालू असलेल्या संशोधनांचा मागोवा लेखकाने घेतला आहे. साहजिकच शाळा-कॉलेजमध्ये शिकलेल्या विज्ञानाच्या कितितरीपट पुढे विज्ञान गेलं आहे.आणि जितके नवनवीन शोध लागतायत तितके गूढ अजूनजूनच गडद होतंय असं वाटतंय. 

देव आहे का? जे घडतंय किंवा घडलंय ते देवाने घडवलं का? याची चर्चा पुस्तकात वेळोवेळी आहे. त्याचं थेट हो किंवा नाही असं उत्तर दिलेलं नाही. पण जे घडतंय किंवा घडलं त्यासाठी देवाची आवश्यकता नाही तर ते निसर्गाच्या नियामांनीच घडलं; ते का आणि कसं ते शोधून काढता येईल असा युक्तीवाद आहे आणि सप्रमाण सिद्ध केलं आहे. पण खरंच जर तुम्ही देव मानणारे असाल, सश्रद्ध असाल तर या विश्वाचं गूढ आणि अगदी छोट्या कणात असलेली अमर्याद ऊर्जा, नवीन विश्व घडवायची ताकद बघून, "त्या" शक्तीबद्दल तुमची श्रद्धा अजूनच वाढेल. आणि तुम्ही नास्तिक असाल तर आता रहस्यभेद हाताशी आला आहे त्यासाठी देवाचं अस्तित्व मानायची गरज नाही असा आत्मविश्वास दुणावेल. दोन्ही मतांच्या भावना न दुखावता विज्ञानशोध अतिशय रंजक पद्धतीने मांडले आहेत. मजकूरपूरक रंगीत चित्रे आहेत. काही ठिकाणी हळुवार विनोद आणि व्यंगचित्रे ही आहेत. 




एक गोष्ट खटकली ती म्हणजे जुन्या संस्कृतींच्या उल्लेखात कुठेही भारतीत संस्कृतीचा उल्लेख नाही. वैदिक ग्रंथसंपदेमध्ये खगोलशास्त्र, विश्वाचे रहस्य याबद्दल बरेच शास्त्रीय ज्ञान आहे असे आपण मानतो. पृथ्वीचे परिभ्रमण तर आपल्या पूर्वजांना रोमनांच्या आधीपासूनच ठाऊक होतं. शास्त्रीय ज्ञान सोडाच रोजच्या जगण्यातही आपण अनादी-अनंत विश्वाची कल्पना; ओंकार अर्थात लहरींचे सामर्थ्य; प्रत्येक कणाकणात देव (अपरिमित ऊर्जा) आहे या धारणा बाळगतो. या धारणा जितक्या धार्मिक तितक्याच विज्ञानसुसंगत आहेत. स्टिफन हॉकिंगना याची माहितीच नाही, का माहिती असूनही त्यांनी त्यावर संशोधक नजरेने बघितलेलं नाही? जुन्या संस्कृतीचं सोडाच पण अधुनिक भारतीय वैज्ञानिक जयंत नारळीकर यांचाही उल्लेख नाही. नारळीकर-हॉईल सिद्धांत तर स्टिफन हॉकिंग यांच्या संशोधनाशी अगदीच निगडीत. ते तर त्यांना माहीत असणारच. तरीही हॉईल यांचा उल्लेख आहे पण नारळीकर यांचा नाही. हे हॉकिंग यांचं भारतीयांविषयी अज्ञान हे का वर्णवर्चस्ववाद ? कळायला मार्ग नाही !

तर असं हे पुस्तक वाचल्यावर त्यात आलेल्या सगळ्याच संकल्पना, संज्ञा मला कळल्या असं नाही, सगळंच लक्षात राहील असंही नाही पण पूर्वी शिकलेल्या विज्ञानामध्ये थोडीफार भर नक्कीच पडली. ज्या गोष्टी नीट कळल्या नाहीत त्याबद्दल इंटरनेटवर अजून वाचावं, व्हिडिओ बघावं असं वाटतंय. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे शास्त्रज्ञ किती जबरदस्त संशोधन करतायत, कल्पनाशक्तीची आणि आकडेमोडीची किती पराकाष्ठा करतायत हे बघून वैज्ञानिकांबद्दल मनात अपार कृतज्ञता वाटते. 

तुम्हीही हे पुस्तक वाचून बौद्धिक व्यायाम करा आणि ज्ञानात भर घाला

------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------


---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Wednesday, 2 August 2017

हाऊ सचिन डिस्ट्रॉईड माय लाइफ (How Sachin destroyed my life)




पुस्तक : हाऊ सचिन डिस्ट्रॉईड माय लाइफ (How Sachin destroyed my life) 
भाषा : मराठी (मूळ भाषा : इंग्रजी )
लेखक : विक्रम साठये (Vikram Sathaye)
अनुवादिका : श्वेता प्रधान (Shveta Pradhan)
पाने : २१५
ISBN : 978-81-7185-471-4


यावेळी वाचनालयात गेलो तेव्हा काहितरी वेगळं पुस्तक मिळावं असं वाटत होतं. पौराणिक, ऐतिहासिक, प्रेमकथा, चरित्र, सामाजिक, स्व-मदत फॅंटसी असं काहीच नको. काहितरी वेगळं हवं होतं. आणि अचानक हे पुस्तक दिसलं. पुस्तकाचं मुखपृष्ठ-मलपृष्ठ बघूनच ओळखलं की असंच पुस्तक हवं आहे. पुस्तक क्रिकेटवरचं आहे. मी स्वतः खूप कमी क्रिकेट खेळलो आहे, क्वचितच बघतो तरीही कुठल्याही क्षेत्रातल्या दिग्गजांबद्दल वाचायला आवडतं. त्यांचा प्रवास कसा झाला; त्यांची विचार करायची पद्धत कशी होती हे वाचायला आवडतं. आणि ते जर किस्से असतील तर काय; धमालच. म्हणून हे पुस्तक वाचायला घेतलं. 

पुस्तकाचे लेखक विक्रम साठये यांच्याबद्दल 
 


पुस्तक एकदा वाचायला सुरुवात केली की खाली ठेववत नाही. पुढचा लेख वाचून थांबू, अजून एक वाचून थांबू असं होतं. कारण एकेक लेख म्हणजे विक्रम साठ्यांचा १० मिनिटांचा स्टॅंडप शो असल्यासारखंच आहे. त्यात त्यांनी किस्से सांगितलेत, स्वतःच्या गंमतीशीर टिप्पण्या केल्यात, माहिती दिलिये. एकूण हा मसाला छान जमलाय. अनुक्रमणिका बघून आपल्याला थोडी कल्पना येईल.




उदा. सचिनच्या लेखात सचिनने सांगितलंय की "मी स्वतः बरोबर टुल किटने भरलेला कारपेंटरी बॉक्स नेहमी जवळ ठेवतो. सॅंड पेपर, सुपरग्लू, स्टील वूल इ. नेहमी जवळ ठेवतो. बॅट योग्य बॅलन्स आणि वेट डिस्ट्रिब्युशनमध्ये असल्याची खात्री होईपर्यंत तासन्‌तास खर्च करायला माझी तयारी असते..". द्रविडवरच्या लेखात त्याची एकाग्रता मिळवण्याची आणि विचार करण्याची पद्धत कशी आहे ते सविस्तर सांगितलंय. सेहवागवरच्या लेखात एक किस्सा आहे : विरूची आक्रमक शैली आहे त्यामुळे सचिनने दिलेला सबुरीचा सल्ला तो ऐकत नसे आणि नेमकं त्याच्या उलट करत असे. शेवटी सचिनने उलट सल्ला द्यायला सुरुवात केली आणि विरू त्याच्या उलट म्हणजे सचिनला हवं तसं खेळू लागला. 


या पुस्तकात फक्त क्रिकेटर्स बद्दल नाही तर क्रिकेटर्सच्या आजूबाजूच्या घटककांवरही लेख आहेत. उदा. कॉमेंटरी.  कॉमेंटरी वरच्या प्रकरणात दाखवलं आहे की समोर जे चाललंय त्याचं वर्णन, विष्लेशण करणं म्हणजेच फक्त कॉमेंटरी नव्हे. तर आता कॉमेंटरीचं स्वरूप खूप बदललंय. कॉमेंटरीसुद्धा "इन्फोटेनन्मेंट" चा भाग झालाय. प्रॉडक्शन होस्ट कॉमेंटेटरच्या कानात सांगत असतो आता हा मुद्दा घे, आता याच्यावर बोल. आयत्या वेळी ते सगळं जुळवता आलं पाहिजे, ते सहज वाटलं पाहिजे. 
समालोचन ही निवृत्त खेळाडूंची मक्तेदारी आहे. त्यात बाहेरच्या कोणी घुसायचा प्रयत्न केला की त्याला चांगला विरोध होतो, टोमणेबाजी होते, खेळाडूंच्या "अ‍ॅटिट्यूड"चा सामना करावा लागतो. साठ्येंना स्वतः त्याचे कसे चटके बसलेत हेही दिलं आहे.

आयपिएलच्या टीमचे मालक आणि कर्णधार यांच्यावरून त्या टीमचंही एव व्यक्तिमत्त्व कसं बनतं याचं मजेशीर वर्णन आहे. प्रेक्षकांचे पण कसे वेगवेगळे प्रकार आहेत - कुणी सकारात्मक, कुणी नकारात्मक, कुणी भक्त - याची पण गंमत आहे. 

आपल्या टीमचे मॅसर - अर्थात जे खेळाडूंना मसाज, अ‍ॅक्युप्रेशर देतात - अश्या मानेकाकांबद्दल लेख आहे. 

क्रीडापत्रकारांना सतत काहितरी ब्रेकिंग न्यूज हवी असते. त्यासाठी ते नेहमी खेळाडूंच्या मागे लागत असतात. हॉटेलच्या लॉबिमध्ये उभं राहणं, त्यांना कॉफीला घेऊन जाणं, पार्ट्यांमध्ये सलगी साधणं, अनौपचारिक संवाद साधणं असे नाना प्रकार. खेळाडूही कधी त्यांच्याशी बोलतात कधी कंटाळतात तर कधी टाळतात. याच्याही गमतीजमती पुस्तकात वाचायला मिळतात.

आपल्याकडे क्रिकेट मुख्यत्वे बॅटींगचा खेळ समजला जातो. त्यामुळे बॉलर असेल आणि त्यातही तो स्पिनर असेल प्रतिष्ठा अजूनही कमी असायची. अशावेळी शेन वॉर्न, मुरलीधरन यांनी कशी प्रतिष्ठा मिळवून दिली याचं रोचक वर्णन आहे

क्रिकेट खेळण्यासाठी फक्त क्रिकेटचे तंत्र आणि शारिरिक ताकदच नाही तर मानसिक ताकदीचीही गरज आहे हे प्रकर्षाने लक्षात येतं. सचिन, राहुल द्रविड आणि इतर अनेक खेळाडू आपलं लक्ष फक्त बॅटींगवर किंवा बॉलवर कसं राहील; आजुबाजूचे आवाज, प्रेक्षकांचे दडपण, आधी झालेले वादविवाद याचा परिणाम तो बॉल खेळताना कसा होणार नाही यासाठी काय प्रयत्न करतात याची कल्पना येते. स्लेजिंगचा वापर दुसऱ्याची एकाग्रता भंग करण्यासाठी कसा करतात, सचिननेही स्लेजिंगचा वापर क्वचितच पण कसा प्रभावी पद्धतीने केला याचे किस्से वाचण्यासारखे आहेत. 

टीव्हीवर मॅच बघताना आपल्याला वेगवेगळे स्कोर्स, विक्रम बघायला मिळतात. हे काम असतं संख्याशास्त्रज्ञाचं. हे काम करणारे मोहनदास मेनन आणि त्यांची पत्नी वाल्सा यांच्या कामाचं स्वरूप, त्यातली आव्हानं यावरही एक लेख आहे.

पुस्तकाच अनुवादही अगदी सरस झालाय. पुस्तक मूळ मराठीतूनच लिहिले असेल असं वाटावं इतका सहज अनुवाद आहे.

लेखांत वेळोवेळी व्हिज्युअलायझेशन तंत्राचा उल्लेख आहे. ज्येष्ठ क्रीडामानसशास्त्र तज्ञ भीषमराज बाम यांच्या मुलाखतीतही त्यांनी या तंत्राचा वापर आणि त्याचे परिणाम याबद्दल संगितलं होतं ते मला आठवलं. या तंत्राबद्दल अधिक जाणून घ्यायची उत्सुकताही मला लागली आहे.  

लेखकाने हे एक पुस्तक लिहून थांबू नये. या प्रकारची अजून पुस्तकं किंवा नियतकालिकात असं नेहमी चालणारे सदर ते नक्कीच लिहू शकतील.

बरं! थोडं लिहिता लिहिता मीही बरंच लिहिलं. माझ्यासारख्या क्रिकेटशी फार संबंध नसलेल्या मला ही पुस्तक आवडलं. क्रिकेटप्रेमी असाल तर हे पुस्तक नक्कीच आवडेल.  क्रिकेट क्षेत्राशी संबंधित इतके वेगवेगळे मार्ग बघून तुमच्यातला क्रिकेटप्रेमी जागा होईल. आणि आता खेळाडू म्हणून नाही तरी दुसरं काहितरी बनून या खेळशी जवळून जोडलेले राहू असं तुम्हाला वाटू लागेल. 


------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------


---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------




Saturday, 29 July 2017

Revolution 2020 (रिव्हॉल्यूशन २०२० )





पुस्तक : Revolution 2020 ( रिव्हॉल्यूशन २०२० )
लेखक : Chetan Bhagat (चेतन भगत)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : २९०
ISBN : 978-81-291-1880-6


लोकप्रिय आणि विक्रमी खपांची इंग्रजी पुस्तकं लिहिणारे तरूण भारतीय लेखक चेतन भगत यांचे हे मी वाचलेलं तिसरं पुस्तक. 

भारतातल्या शिक्षणव्यवस्थेचा बाजार आपल्या सर्वांनाच माहितीचा आहे. विद्यार्थी, पालक किंवा शिक्षक अशा एखाद्या भूमिकेतून आपण ते जहाल वास्तव अनुभवलंही असेल. हेच बाजारूकरण या पुस्तकाचा मुख्य विषय आहे. एका गरीब घरातला एक तरूण गोपाल बारावी नंतर जेईई-आयट्रिपलई (JEE/IEEE) प्रवेश परीक्षा द्यायचा प्र्यत्न करतो आणि त्यात नापास होतो. मग तो परीक्षांची तयारी करायला राजस्थानातल्या कोटाला जातो. तिथे तर प्रवेश परीक्षांच्या तयारीसाठी करणाऱ्या क्लासमधे अ‍ॅडमिशन्साठीही पुन्हा मारामारी आणि प्रवेश परीक्षा! तिथूनही अयशस्वी होऊन पुन्हा घरी परत येतो. आणि त्याच्या आयुष्याला वेगळेच वळण मिळते. एका राजकारण्याची-आमदाराची नजर त्याच्यावर पडते आणि त्याच्या नावावर जमीन आहे हे बघून त्याला आपल्या जाळ्यात ओढतो. आणि कॉलेजात जाऊ न शकलेला हा तरूण कॉलेज काढतो ! शेतजमीनीची-एन ए करणे, हव्या तश्या बांधकामाला परवानगी मिळवणे, सोयी असो नसो पण विद्यापिठाची परवानगी मिळवणे अश्या बारा भानगडी आमदार, त्याचे पित्ते आणि गोपाल करतात. हळूहळू गोपाल मोठा शिक्षणसम्राट होतो. 

या "प्रगती" च्या जोडीजोडीने चालते त्याची प्रेमकहाणी - प्रेमाचा त्रिकोण. त्याची मैत्रिण -आरती - कधी गोपालशी जवळीक तर कधी त्याचा मित्र राघवशी जवळीक अशा द्वंद्वात असते. राघव इंजिनिअर होऊन स्वतःची आवड म्हणून पत्रकार झालेला असतो. एक प्रामाणिक, सत्याचा पाठपुरावा करणारा तरूण रक्ताचा पत्रकार. आपण अयशस्वी म्हणून म्हणून आरती आपल्याशी लग्नाला तयार होत नाही असं गोपालला वाटत असतं. आरतीही नेहमी "कन्फ्यूज्ड".  गोपाल मनाने प्रामणिक आहे पण आपण श्रीमंत नव्हतो म्हणून आरती आपल्याला मिळत नाही असं एकीकडे वाटत असतं म्हणुन श्रीमंत होण्याची त्याची धडपडह आहे तर दुसरीकडे गैरमार्गाने पैसा मिळवतोय याची टोचणीही आहे. 

गोपाल श्रीमांत कसा होतो; श्रीमंत झाल्यावर तरी आरती त्याला हो म्हणते का; "शिक्षणसम्राट" गोपाल आणि "प्रामाणिक पत्रकार" राघव यांच्या मैत्रीत काय उतार-चढाव येतात हे मी सांगून रहस्यभेद करत नाही.

शिक्षणाच्या बाजारूपणबद्दल, राजकारणी-बिल्डर-प्रशासन-शिक्षणसम्राट यांच्या साट्यालोट्याबद्दल आपण नेहमीच बातम्यांत ऐकतो. साधारण तेच प्रसंग ढोबळमानाने आपल्याला कादंबरीत दिसतात. सध्या बातम्याच इतक्या नाट्यमय असतात की त्यामुळे कादंबरीत काही नाट्यमय वेगळं वाटत नाही. प्रेमकथाही फार गोंधळलेली वाटते. हे "गोपालचं" स्वगत आहे त्यामुळे इतर कुठल्या पात्राच्या डोक्यात काय चालू आहे, काय भावभावना आहेत हे दिसत नाहीत. 

चेतन भगतच्या "टू स्टेट्स" आणि "हाफ गर्लफ्रेंड" खूपच मनोरंजक, चटपटीत संवाद असणऱ्या होत्या. खिळवून ठेवायच्या. ही कादंबरी वाचताना कंटाळा येत नाही पण खूप मजाही येत नाही. शेवट थोडा अनपेक्षित आहे इतकंच.



------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
------------------------------------------------------------


---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Saturday, 22 July 2017

रुसी मोदी - द मॅन हू ऑल्सो मेड स्टील (Rusi Modi : The man who also made steel)




पुस्तक : रुसी मोदी - द मॅन हू ऑल्सो मेड स्टील (Rusi Modi : The man who also made steel) 
लेखक : पार्थ मुखर्जी, ज्योती सबरवाल (Partha Mukherjee & Jyoti Sabharwal )
भाषा : मराठी (मूळ पुस्तकाची भाषा : इंग्रजी) 
अनुवादक : अंजनी नरवणे (Anjani Naravne)
पाने : २१०

टाटा आयर्न अँड स्टील (टिस्को) अर्थात सध्याची टाटा स्टीलचे माजी चेअरमन आणि मॅनेजिंग डिरेक्टर रुसी मोदी यांच्या विषयीचे हे पुस्तक आहे. 

रुसी यांचा जन्म सधन आणि प्रतिष्ठित पारशी घरात झाला. १९१८ साली. त्यांचे वडील सर होमी मोदी हे त्यावेळच्या मुंबई इलख्याचे गव्हर्नर होते. त्यांचे शिक्षण इंगलंडमधल्या शाळा-कॉलेजात झाले. शिकून परत आल्यावर त्यांनी टिस्को मध्ये नोकरी सीकारली. टाटा कुटुंब आणि मोदी कुटुंब यांचे अगदी जवळचे संबंध होते तरी त्यांनी एक साधा "खलासी" अशी कामगारवर्गातली नोकरी स्वीकारली. पुढची त्रेपन्न वर्षं ते सलग टिस्को मध्येच होते. आणि स्वकर्तृत्वाने एकेक पायऱ्या वर चढत शेवटी चेअरमन आणि मॅनेजिंग डिरेक्टर झाले. नऊ वर्षं ते या पदावर होते. 

या पुस्तकात त्यांचं बालपण, आई वडिलांनी केलेले संस्कार, इंग्लंड मधल्या शिक्षणाच्या वेळीही मौजमजेचं आयुष्य याबद्दल सविस्तर लिहिलं आहे. टिस्कोत लागल्यावर ते सर्वांशी सहज मैत्री करत; आपुलकीने वागत; कामगारांचे प्रश्न समजून सहृदयतेने निर्णय घेत. कामगारांकडे एक "संसाधन"(अ‍ॅसेट) म्हणून बघणे जे त्याकाळात दुर्मीळ होते- ते त्यांनी केल्यामुळेच कामगारवर्गाशी त्यांचे सूर जुळले. कंपनीतील वातावरण चांगले आणि उत्पादक राहिले आणि त्यातून आपोआप कंपनीची भरभराट झाली. या विषयीचे अनेक प्रसंग पुस्तकात वाचायला मिळतात.

कारकिर्दीच्या अखेरच्या टप्प्यावर टाटा व्यवस्थापनाशी झालेल्या वादामुळे त्यांना कंपनी सोडावी लागली. त्या प्रकरणाच्या अतिशय विस्तृत चित्रणातून इतक्या मोठ्या उद्योगातील इतक्या मोठ्या हुद्द्यावरही राजकारण कसं चालतं, अहंकारंचा संघर्ष कसा होतो, कायदेशीर डावपेच आणि माध्यमांना हाताशी धरून बातम्या पेरून वातावरण निर्मिती कशी होते हे आपल्या लक्षात येतं. 

टिस्कोतून बाहेर पडल्यावर - वयाच्या ७५ व्या वर्षीही- ते नवनवी आव्हाने स्वीकारत राहिले. नवीन कंपनी सुरू केली. एअर इंडीया व इंडियन एअरलाईन्सचे प्रमुख म्हणून त्यांना सरकारने नेमलं. आपला दांडगा अनुभव व कौशल्य पणाला लावून आपल्या पद्धतीने निर्णय घेत या कंपन्या सुधारण्याचा प्रयत्न केला. पण एकूणच सरकारी हस्तक्षेत, खासदारांचे राजकारण, नोकरशाही चा अडेलतट्टू पणा यामुळे त्यांचे हात बांधले गेले. नाईलाजाने त्यांनी राजिनामा दिला. पुस्तकातले एक प्रकरण या "प्रकरणावर" आहे.

पुस्तकात रुसींची जगण्याचा बऱ्याच पैलूंविषयीची मतं आपल्याला कळतात - आनंदी कसं जगावं, दुसऱ्याशी संवाद साधण्याचे फायदे, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपन्यांच्या दुरवस्थेची कारणं,  एक कल्याणकारी हुकुमशाही भारताला कशी आवश्यक आहे इ.

असा एकूण या पुस्तकाचा अवाका आहे. २०० पानी हे पुस्तक मात्र अपूर्णच वाटतं. रुसींच्या त्रेपन्न वर्षांच्या टिस्कोतल्या वाटचालीत त्यांचे कामगारांशी संबंध कसे होते याचेच अनेक प्रसंग आहेत. पण एक अधिकारी-प्रमुख म्हणून त्यांच्या इतर पैलूंवर फार भाष्य नाही. कंपनी पुढे नेण्यासाठी तंत्रज्ञानविषयक काय निर्णय घेतले; सरकारशी, प्रतिस्पर्ध्यांशी, ग्राहकांशी कसे संबंध होते याबद्दल काहीच नाही. ज्या दोन वादग्रस्त प्रकरणांचा उल्लेख वर केला आहे त्यातही रुसींची बाजू फक्त नीट मांडलेली आहे आणि विरुद्ध बाजूने काय लिहिले-बोलले गेले आहे हे लिहिलंय. पण ते तसं का झालं याचा कानोसा घ्यायचाही प्रयत्न नाही. त्यामुळे चित्रण एकांगी वाटतं.

रुसींचा स्वभाव मनस्वी, मनःपूत वागणाऱ्या श्रीमंती राजकुमाराला शोभेल असाच आहे. त्यांचं वागणं अनैतिक नसेलही पण स्वतःचं म्हणणं रेटण्याच्या वृत्तीचे वाईट परीणामही झाले असतील. या नकारात्मक, चुकीच्या किंवा दोषस्वरूप बाजूची फार चर्चा नाही. जे उल्लेख आहेत तेही, ती बाजूही उजळ करून दाखवायच्या भाषेत लिहिलेली. त्यांच्या वैयक्तीक आयुष्याचे उल्लेखही ओझरतेच. त्यांचा घटस्फोट झाला तरीही त्यांची पत्नी आणि ते मैत्रीच्या नात्याने वागत होते असे उलेख आहेत. कामगारांच्या संदर्भात रुसींच्यातलामाणूस दाखवाणरा लेखक खाजगी आयुश्यातला माणूस दाखवायचं मात्र सरळ टाळतो. 

म्हणून मी पहिल्या परिच्छेदात लिहिलं तसं हे रुसी मोदी यांच्या विषयीचे हे पुस्तक आहे; चरित्र वाटत नाही - स्तुतिगाथा वाटते.

------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )

------------------------------------------------------------

---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Sunday, 16 July 2017

ययाति (Yayati)





पुस्तक : ययाति (Yayati)
लेखक : वि.स. खांडेकर (V.S. Khandekar) 
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : ४१९

मराठीतील श्रेष्ठ लेखक वि.स. खांडेकर यांच्या "ययाती" या कादंबरीला "साहित्य अकादमी" चा पुरस्कार मिळलेला आहे. ही कादंबरी अतिशय प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय आहे. पुस्तकातील माहितीनुसार प्रथमावृत्ती १९५९ सालची आहे. त्यामुळे गेल्या ५० वर्षांत कितीतरी वाचकांनी, मान्यवर लेखकांनी, समीक्षकांनी याबद्दल खूप काही लिहून ठेवलं असेल. आता त्यात नव्याने मी काही सांगावं अशी शक्यता नाही आणि तितका माझा अधिकारही नाही. तरी, मी पुस्तक वाचले, मला आवडले हे सांगायचा मोह आवरत नाही म्हणून हे परीक्षण. थोडक्यातच लिहिलेले. 

सुखलोलूप ययाती, अहंकारी देवयानी, प्रेमळ शर्मिष्ठा, कोपिष्ट शुक्राचार्य, शूर-धीर-त्यागी पुरू, संन्यासाश्रमाच्या अतिरेकातून विकृत झालेला यती, संन्यस्त तरीही जीवनातील द्वैत-संघर्ष-सौंदर्य यांचा समंजस स्वीकार करणारा कच या या कादंबरीच्या प्रमुख व्यक्तिरेखा आहेत. 

संसारात पैसा, कामवासना सुखं या सगळ्यांपासून असमंजसपणे पळून जाणारा, प्रत्येक सुख म्हणजे पाप आहे असं समजणारा यती विकृतीचं एक टोक आहे तर फक्त सर्वसुखोपभोग म्हणजेच आयुष्य असं मानणारा ययाती हे विकृतीचं दुसरं टोक. आयुष्यभर कामवासनांचा भोग घेत ययाती जगतो आहे. एका शापामुळे त्याला वार्धक्क्य येतं तेव्हाही स्वतःच्या मुलाचं तारुण्य उसनं मागून कामसुख मिळवत राहण्याइतका तो विषयांच्या आहारी गेलेला होता. इतकं होऊनंही जाणवणारी अतृप्ती, सगळ्या सुखसोयी हाताशी असूनही आपण सुखी नाही ही जाणीव आणि वार्धक्क्याची-मरणाची भीती ययातीला कुरतडते आहे.
स्वतःचे सौंदर्य आणि वडील शुक्राचार्य यांच्या तपःसामर्थ्याबद्दलचा अतिगर्व, अहंकार यामुळे स्वतः आणि दुसऱ्यालाही मानसिक त्रास, अपूर्णता वाटण्यात आयुष्य घालवणारी अशी देवयानी आहे. 
प्रेम हे फक्त शारिरिक नाही तर मनाने, बुद्धीनेही एकमेकांचा स्वीकार करणं आवश्यक आहे, प्रेमात दुसऱ्याकडून फक्त सुखं मिळवणं अपेक्षित नाही तर दुसऱ्यासाठी त्यागही करावा लागतो हे शर्मिष्ठेला कळतं म्हणून ययातीवरील प्रेमापोटी ती विरह-विजनवासही सहन करते. 

एका पौराणिक उपकथानकाचा आधार घेऊन लेखकाने स्वतः ही कादंबरी रचली आहेत. स्वप्रतिभेने असंख्य पात्रं रचली आहेत. कादंबरीच्या पहिल्या पानापासून शेवटच्या पानापर्यंत उत्सुकता कायम राहते. कादंबरीतील पात्रं स्वगत सांगताना परस्परविरोधी भूमिका मांडतात. त्यांच्या या वाद-संवादातून लेखक आपल्यासमोर एक तत्त्विक चर्चाच उभी करतो. जीवनातलं सुख-दुःख, प्रेम-वासना, आयुष्याचा आनंद घेणं- त्यामध्ये वाहून जाणं याबद्दल ही उद्बोधक चर्चा आहे. लेखकाचं वैशिष्ट्य असं की ही चर्चा कथेच्या ओघात येते, पात्रांच्या सहज संवादात येते, चर्चा नीरस होत नाहीच उलट कथानक पुढे घेऊन जायला, प्रसंगाची परिणामकारकता वाढवायलाच मदत करते.

पुस्तकाच्या शेवटी खांडेकरांनी या कादंबरीची कल्पना त्यांना कशी मिळली, अनेक वर्षं त्यावर विचार, अभ्यास करून शेवटी प्रत्यक्ष लेखनाकडे ते कसे वळले, कथा पौराणिक असली तरी ति आजच्या जगातली प्रासंगिकता याबद्दल भाष्य केलं आहे. 

पुस्तकातील कितीतरी वाक्य सुभाषितांसारखी किंवा नित्यसत्यवचनं असावीत अशी आहेत. अगदी टिपून ठेवावीत अशीच. 
मी काही वाक्य इथे देणार होतो. पण संदर्भाला सोडून वाक्य देण्यात स्वतःचा "गटणे" व्हायचा; म्हणून तो मोह टाळला आहे. ती वाक्ये, चर्चा आणि नाट्य प्रत्यक्ष कादंबरी वाचूनच अनुभवण्यात, समजण्यात मजा आहे. ती तुम्ही नक्की घ्या.


"ययाती" बद्दल हिंदी विकिपिडिया वर छान श्लोक मिळाला
विषय वासना से तृप्ति न मिलने पर उन्हें (ययाती)उनसे घृणा हो गई और उन्हों ने पुरु की युवावस्था वापस लौटा कर वैराग्य धारण कर लिया। ययाति को वास्तविकता का ज्ञान प्राप्त हुआ और उन्होने कहा-

भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः
तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याताः
तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥
अर्थात, हमने भोग नहीं भुगते, बल्कि भोगों ने ही हमें भुगता है; हमने तप नहीं किया, बल्कि हम स्वयं ही तप्त हो गये हैं; काल समाप्त नहीं हुआ हम ही समाप्त हो गये; तृष्णा जीर्ण नहीं हुई, पर हम ही जीर्ण हुए हैं !


------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Sunday, 9 July 2017

काबूल-कंदाहारकडील कथा (kAbul-kandAhArakadil katha)






पुस्तक :- काबूल-कंदाहारकडील कथा (kAbUl-kaMdAhArakaDIl kathA)
लेखक :- प्रतिभा रानडे (pratibhaa raanaDe)
भाषा :- मराठी (Marathi)
पाने :- २००

"प्रतिभा रानडे" हे नाव पाकिस्तान, काश्मीर या संदर्भातल्या लेखांमध्ये वाचले होते. पण त्यांचे पुस्तक पहिल्यांदाच वाचले. लेखिकेने स्वतः अफगाणिस्तानात वास्तव्य केले होते. त्याकाळात त्यांना अफगाणिस्तान आणि अफगाणी समाजजीवन जवळून पहायला मिळाले. त्याच्याच कथा या पुस्तकात आहेत. पुस्तकाच्या छोटेखानी प्रस्तावा वाचली तरी लेखिकेची भूमिका आणि या पुस्तकात काय आहे हे लगेच कळेल.


या पुस्तकात पुढील कथा आहेत.


७० च्या दशकात कम्युनिझमचा आणि रशियाचा प्रभाव अफगाणात वाढत होता. रशियाला हवा तसा अफगाणिस्तान घडावा म्हणून रशियन तंत्रज्ञ आणि पैसा अफगाणात ओतला जात होता. रस्ते, रेल्वेमार्ग रशियाला सोयीचं सोयीचे बनवले होते. त्याला काटशह म्हणून अमेरिका आणि इतर युरोपियन देशही अफगाणला तशीच मदत करत होते. पण त्यातून विकास होतच नव्हता. अफगाणला खेळणं म्हणून वापरलं जात होतं. त्यातूनच राजसत्ता उलथवून टाकण्यात आली. आणि सुरू झाले अस्थैर्याचे राजकारण. एका नेत्याला हटवून-मारून दुसऱ्याने सत्ता काबीज करायची. जुन्या सत्ताधीशाला भांडवलशाही, भ्रष्ट, देशद्रोही ठरवून त्याच्या समर्थकांना तुरुंगात टाकायचं, ठार करायचं हा नेमच झाला. परकीय शक्तींचं राजकारण आणि अस्थीर वातावरणात आपल्याच देशात निर्वासितासारखे जीवन अफगाणांना जगायला लागत होते. बदलणाऱ्या निष्ठांमुळे माणसे दिग्मूढ झाली होती. 
या कालखंडाचं वर्णन आहे - "अन्वर सलीम", "खुणा दिसू देऊ नका" या कथांत. तर या घटनांचा परीणाम तिथल्या स्त्रियांवर कसा होत होता हे "नूर ब्यूटिपार्लर", "सरहद्द", "इन्साफ" या कथांत आहे. सत्ता येतात-जातात, स्वकीयांच्या-परकीयांच्या पण प्रत्येक बदलात सर्वात भराडली जाते ती स्त्री, कुळाचा मान म्हणून स्त्रीकडे बघितलं जातं. म्हणूनच दुसऱ्याचा सर्वात मोठा अपमान म्हणजे शत्रूस्त्रियांची विटंबना. या मान-अपमान, सामाजिक व कौटुंबिय ससेहोलपटीच्या या कथा आहेत. 

"शेवटचा माणूस" या कथेत आपण अफगाणच्या या आधिच्या इतिहासात जातो. इस्लामी आक्रमणपूर्वी अफगाणिस्थानात बौद्ध धर्म प्रचलित होता. बामियान - जेथील प्रचंड बुद्ध मूर्ती तालिबानने फोडलेली- ही याचीच साक्ष आहे. "नंदग्रहार" येथील बौद्ध मठात देखील एक नांदते तीर्थक्षेत्र होते. या तीर्थक्षेत्रावर इस्लामी वरवंटा फिरला. महंमद घोरीने आक्रमण करून मठ लुटून नेला. त्यावेळी त्या मठवासींची, मठाधिपतींची अवस्था कशी झाली असेल ? अहिंसेचे तत्वज्ञान आणि आक्रमकांची क्रूर धर्मांधता याची गाठ पडल्यावर काय झाले असेल? याचे मनोज्ञ चित्रण या कथेत आहे. 

पानिपतच्या युद्धानंतर परत जाताना अहमदशहा अब्दाली मराठी माणसे-स्त्रियांना गुलाम म्हणून घेऊन गेला होता. त्यातली एक सरदारस्त्री त्याने गुलाम म्हणून न विकता तिथल्या हिंदू सरदाराला भेट दिली होती. त्याने तिच्याशी लग्न केले. या इतिहासाची कहाणी तिचा वंशज संगतो आहे "पानिपतचे शेवटचे प्रकरण"मध्ये.

"लिहायची राहून गेलेली एक कादंबरी", "बलबीरसिंगची न लिहिलेली गोष्ट" हे दोन लेख आहेत. 
अफगाणातील गझनीच्या मुहंमदाने सोमनाथ मंदीर सतरा वेळा लुटले आणि अगणित संपत्ती घेऊन परत गेला. त्याबद्दल एक कथाबीज लेखिकेला सुचते; की वाटेतल्या लुटारू टोळ्यांपसून ही संपत्ती वाचवत, जपत नेताना कदाचित ती संपत्ती वाटेत त्याने लपवूनही ठेवली असेल. ती संपत्ती खूप वर्षांनी सध्याच्या काळात मिळते. या कथाबीजावर काम करताना इतिहासचे अनवट पैलू हाती लागतात. वेगळ्या वेगळ्या अंगांनी विचार होतो. त्याबद्दलचा "लिहायची राहून गेलेली एक कादंबरी" लेख आहे. 

बलबीरसिंग नावाचे भारतीय हॉकी प्रशिक्षक अफगाणी खेळाडूंना तयार करण्यासाठी भारतातर्फे गेले होते. ते व त्यांच्या टीमवर मुजाहिदीन लोकांनी हल्ला करून सर्वांना ठार मारले. घटनेची फार वाच्यता होऊ नये म्हणून अफगाण आणि भारत सरकारही ही घटना नाकारत राहिले. बलबीरसिंग बेपत्ता आहेत असे सांगत राहिले. हे सगळं बघून बलबीरसिंगांच्या आत्म्याला काय वाटत असेल याचा विचार लेखिका करू लागते. बलबीरसिंगाचे कल्पनाचित्र मनात येताना या भावना फक्त त्यांच्याच नाहीत तर नोकरीधंद्यासाठी अफगाणिस्तानात; परक्या जमिनीवर राहणाऱ्या आपल्या प्रत्येकाच्याच आहेत हा अस्वस्थ करणारा विचार लेखिकेच्या मनात चमकून जातो.

या सगळ्या गोष्टी रसाळ आहेत. पूर्णपणे काल्पनिक नसल्यामुळे या गोष्टी इतिहासातल्या, समाजातल्या, आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधल्या, मुसलमानी रिवाजांच्या वेगवेगळ्या कंगोरेही दाखवतात. उदा. अफगाणात रेल्वेसाठी विविध देश मदत करत असतात पण प्रत्यक्षात या ना त्या कारणमुळे काम पुढे जातच नसतं. तेव्हा एक परदेशी व्यक्ती म्हणते "तुमचं स्वातंत्र्य अबाधित ठेवण्याची इच्छा असलेल्या तुमच्या मित्रांना-इराणला, पाकिस्तानला आणि रशियालाही ही रेल्वे नकोय. तुमच्या सरकारलाही नकोय. त्यांना वाटतं या दुष्ट रेल्वेमुळे तुमचा हा निरागस भोळाभाबडा देश बाहेरच्या जगाच्या सान्निध्यात येईल आणि बिघडेल. नकोच ती रेल्वे".
रमजानच्या महिन्यात रोजे पाळतात म्हणून ऑफिसेस लवकर सुटतात. पण दिवसभरही कोणी फार काम करत नाही असा अनुभव एका परदेशी तंत्रज्ञाला येतो. तेव्हा तो एका माणसाला वैतागून विचारतो की "सकाळी ऑफिस सुरु  झाल्या झाल्या आलो तरी सगळी माणसे मरगळलेलीच. इतक्या सकाळी तर तुमचा उपाशीपणा सुरूही झालेला नसतो न". तेव्हा तो अफगाणी म्हणतो, "खरं सांगू का, प्रत्यक्ष उपासमारीपेक्षाही आमच्या मनावर त्या उपासाचं मानसिक दडपण फार येतं.."

आज अफगाण म्हणजे एक उद्ध्वस्त देश आहे पण त्याकाळी काबुल युनिव्हर्सिटी होती, तरुण मुले शिकायला परदेशात जात होती, काबुलचा बाजार अमेरिकन, रशियन, फ्रेंच मालाने भरलेला होता; अफगाण स्त्रियाही सध्याच्या तुलनेत फारच मॉडर्न आणि मोकळ्या राहत होत्या, उंची कपडे, सौंदर्यप्रसाधने वापरत होत्या. देश इस्लामिकच होता पण आजच्या सारखा मूलतत्त्ववादी नव्हता. हे वाचून राजकारणाने एका देशाची कशी वाट लावली आहे हे तथ्य अस्वस्थ करते.

मराठे ज्याच्याशी पानिपतचे युद्ध लढले तो अहमदशहा हा अफगणचा राष्ट्रपुरुष आहे. त्याचा उल्लेख आदराने "अहमदशहाबाबा" असा केला जातो.

महंमद धोरी, गझनीचा मुहंमद यांच्या स्वाऱ्या आणि त्यांनी केलेला विध्वंस याबद्दल वाचताना आजच्या "आयसिस"ची आठवण आल्याशिवाय राहणार नाही. इस्लामी धर्मांधता, दुसऱ्या धर्मियांचा नाश करण्याची शिकवण पालणारे मूलतत्ववादी आजही सक्रिय आहेत, तितकीच शक्तिशाली आहेत आणि त्याचा धोका आजही सहिष्णू-शंतताप्रेमी-अहिंसावादी भारतावर आहे हे भीषण वास्तव अधोरेखित होते.







------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------


Sunday, 2 July 2017

If God Was A Banker (इफ गॉड वॉज अ बँकर)




पुस्तक :  If God Was A Banker (इफ गॉड वॉज अ बँकर)
लेखक : Ravi Subramanian ( रवी सुब्रमण्यन )
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : २६०

"इफ गॉड वॉज अ बँकर" ही बँकिंग क्षेत्राविषयीची कादंबरी आहे. ऐंशीच्या दशकात न्यूयॉर्क इंटरनॅशनल बँकेने(एन.वाय.बी) नुकतेच भारतात पदार्पण केलेले असते. त्या काळात जुन्याच पद्धतीने व्यवसाय करणाऱ्या सरकारी बँकांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने काम करून एन.वाय.बीला पुढे जायचे असते. अशावेळी "ट्रेनी" म्हणून संदीप आणि स्वामी हे दोन आय.आय.एम पदवीधर तरूण बँकेत कामाला लागतात. बँकेचे तेव्हाचे प्रमुख आदित्य यांना या दोघांमधली बुद्धिमत्तेची चुणुक दिसते. ते या दोघांना घेऊन नवीन संकल्पना राबवून बँकेचा व्यवसाय वाढवू लागतात. अशाप्रकारे सुरुवातीपासूनच दोघांच्या यशस्वी वाटचलीला सुरुवात होते. हाच यशाचा प्रवास पुढे कसा होतो, कशी अनपेक्षित आणि धोक्याची वळणं घेत जातो हे उलगडून दाखवणारी ही कादंबरी आहे.

संदीप आणि स्वामी दोघेही हुशार, कष्टाळू पण यश मिळवण्यासाठी काय करावं आणि काय करू नये याचा सारासार विचार स्वामीकडे आहे तो संदीपकडे नाही. स्वामी स्वतःच्या कार्यक्षमतेच्या बळावर १०-१२ वर्षांत मोठ्या पदावर जातो. संदीपही तेथे पोचतो. पण अधिक वेगाने. "वेगळ्याच" वाटेने. आपणच नेहमी जिंकलं पाहिजे ह्या स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेपुढे योग्य काय अयोग्य काय हे हळूहळू तो विसरायला लागतो. त्याच सुमारास बँकेबाहेरचा पण बँकेतल्या अनेकांशी हितसंबंध जोडलेला नरेश त्याच्या आयुष्यात येतो. संदीपच्या व्यावसायिक यशाच्या चढणीला आणि नैतिक घसरणीला सुरुवात होते. स्वतःला मिळणाऱ्या मलिद्याच्या बदल्यात नरेश संदीपला अनेक डील्स मिळवून देतो; मॅनेजमेंटकडून हव्या त्या बढत्या मिळवून देतो, आणि अनैतिक शरीरसुखाचे चोचलेही पुरवतो. स्वतःच्या अधिकाराने आंधळा झालेल संदीप अपल्या महिला सहकाऱ्यांशीही अनैतिक वागयाला पुढेमागे पहत नाही. आदित्य त्याला सुधारण्याचा, समजवण्याचा प्रयत्न करतात पण त्यांना यश येत नाही. 

याहून अधिक लिहणं म्हणजे पुस्तकातले प्रसंग लिहून लेखकावर अन्याय केल्यासारखं होईल आणि तुमचाही रसभंग होईल.

संदीपचा हा प्रवास; हळूहळू निगरगट्ट होत जाणं, त्याला बँकेतल्या समप्रवृत्तीच्या लोकांकडून मिळणारी साथ, हे सगळे गैरव्यवहार उघडकीस येतात का आणि कसे; मग त्याचं काय होतं; हे जाणून घ्यायचं तर ही कादंबरी वाचायला हवी. कादंबरीची भाषा साधी सरळ, नवी आणि फ्लॅशबॅक तंत्र परिणामकारक आहे. पुढे काय होतंय याची उत्कंठा वाचताना सारखी राहते. कॉर्पोरेट जगतातल्या चांगल्यावाईट जागांमधून लेखक आपल्याला फिरवून आणतो. लेखकबरोबरची ही भटकंती मला खूप आवडली. तुम्हालाही नक्की आवडेल. 

------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)

----------------------------------------------------------------------------------

Friday, 23 June 2017

संपूर्ण कालिदास-कथा ( sampoorna kalidas-katha )




पुस्तक :- संपूर्ण कालिदास - कथा ( sampoorna kalidas - katha )
लेखक :- वि.वा.हडप (V.V. Hadap) 
भाषा :- मराठी (Marathi)
पाने :- २२४ 


आज(२४ जून २०१७).. आषाढ प्रतिपदा.. आषाढाचा पहिला दिवस... महाकवी कालिदास दिन !!

संस्कृत भाषेबद्दल ज्यांना थोडीशीही माहिती आहे त्या प्रत्येकाने "कालिदास", "मेघदूत" हे शब्द निश्चितच ऐकलेले असतील. कालिदास हा संस्कृत भाषेतील सर्वांत लोकप्रिय कवी. इतका लोकप्रिय की त्याचा उल्लेख आदराने "कविकुलगुरु" असा केला जातो. त्याची नाटके आणि काव्ये फक्त भारतीयच नाहीत तर जगभरातील काव्यरसिक वाखाणतात. जर्मन भाषेतील महान कवी गटे याला देखील कालिदासाच्या काव्याने वेड लावले होते. आमच्या शाळेतल्या संस्कृतच्या बाई सांगायच्या की म्हणे कालिदासाचे "शाकुंतल" डोक्यावर घेऊन तो अक्षरशः नाचला होता. कालिदासाच्या "मेघदूत" या काव्यातील "आषाढस्य प्रथमे दिवसे.."; अर्थात "आषाढाच्या पहिल्या दिवशी..." या काव्यपंक्ती अजरामर आहेत. म्हणूनच या दिवसाला कलिदास दिन म्हटलं जातं

ज्यांना संस्कृत भाषा चांगली येते किंवा तिचा अभ्यास केला आहे अश्यांनी कालिदासाची नाटके, काव्ये थेट संस्कृतातूनच वाचली असतील. पण माझ्यासारख्या ज्यांना संस्कृतची केवळ तोंडओळख आहे;ज्याला कालिदासाच्या काव्याचा थेट संस्कृतातून आनंद घेणं शक्य नाही अशांसाठी त्याचं भाषंतर हाच पर्याय आहे. म्हणूनच "रिया पब्लिकेशन/अजब डिस्ट्रिब्युटर्स"च्या "कुठलेही पुस्तक फक्त ६० रुपयांत" अशी सवलत असलेल्या प्रदर्शनात जेव्हा मला "संपूर्ण कालिदास-कथा" हे पुस्तक दिसलं तेव्हा मी ते लगेच विकत घेतलं. 

२२४ पानी पुस्तकात  "मालविकाग्निमित्रम्", "अभिज्ञान शाकुन्तलम्", "विक्रमोर्वशीयम्"  ही नाटके; "कुमारसंभवम्","रघुवंशम्" ही महाकाव्ये आणि "मेघदूतम्" हे खंडकाव्य यांच्या कथा आहेत. हे पुस्तक म्हणजे श्लोकशः भाषांतर नव्हेच पण स्वैर भाषांतरही नाही. तर या कलाकृतींच्या कथा सोप्या मराठी भाषेत सांगितल्या आहेत.



या पुस्तकात कालिदासाचा कालखंड आणि त्याच्या जीवनाबद्दलच्या काही आख्यायिका यांचीही माहिती आहे. ख्रिस्तपूर्व पहिले शतक हा कालिदासाचा कालखंड असावा असा अंदाज आहे. म्हणजे कालिदास साधारण दोन हजार वर्षांपूर्वी होऊन गेला. पण दोनहजार वर्षांनंतरही भारतीय समाजाची अभिरुची अजून तशीच आहे याची गमतीदार जाणिव होते. 

"रघुवंशा"त रघुकुलात उत्पन्न राजांचे  - रघु, दिलीप, अज, दशरथ, राम, कुश-लव आणि पुढच्या पिढ्यांतील वर्णन आहे. 
"अभिज्ञान शाकुन्तलम्" मध्ये राजा दुष्यंत आणि आश्रमवासी शकुंतला यांची भेट, प्रेम, विरह आणि पुनर्मिलन अशी कथा आहे.
मालविकाग्निमित्रम्‌ मध्ये राजकन्या असूनही दुर्दैवाने एक आश्रित म्हणून राहावे लागलेल्या मालविकेची कथा आहे. अग्निमित्र राजाला ती आवडू लागते आणि तिचे प्रेम तो कसे मिळवतो हे या नाटकात आहे.
विक्रमोर्वशीयम्‌ मध्ये राजा शंतनु आणि अप्सरा ऊर्वशी यांची प्रेमकथा आहे. 
"कुमारसंभव" ही शिवपार्वती विवाह, भगवान कार्तिकेयाच्या जन्म आणि पराक्रमाची कथा आहे. 

पत्‍नीविरहामुळे व्याकुळलेल्या एका यक्षाने स्वतःच्या पत्‍नीला मेघाबरोबर धाडलेल्या संदेशाच्या कल्पनेवर "मेघदूत" आधारले आहे. यात त्या मेघाला वाटेत कुठले पर्वत, नद्या, शहरे, लोक दिसतील याचे सुंदर वर्णन आहे

सर्व कथा मनोरंजक तर आहेतच पण चमत्कृतीपूर्णही आहेत. देवलोक आणि मानवलोक, त्यांतील चमत्कार, शाप-उःशाप अश्या अनेक गोष्टी  वाचायला मिळतात. हे पुस्तक वाचताना सध्या गाजत असलेला "बाहुबली" चित्रपटाची आठवण झाली आणि फँटसी लँडचं माणसाचं आकर्षण कालिदासापासून आजपर्यंत टिकून आहे याची गंमत वाटली. 

सध्याची हिंदी चित्रपट सृष्टी आणि या कथांचं दुसरं साधर्म्य म्हणजे "प्रेमकथा". हिन्दी चित्रपटांप्रमाणेच या सगळ्या देखील "लव्हस्टोरीच" आहेत. बहुतेक सर्व गोष्टी या राजांच्या "पाहताक्षणी प्रेम"-लव अ‍ॅट फर्स्ट साईट अशा प्रकारच्या आहेत. राजा कुणाच्या तरी प्रेमात पडतो आणि ते प्रेम मिळवण्यासाठी धडपडतो - सध्याच्या हीरोंसारखाच. फरक इतकाच की हे राजे आधीच्या बायका/पत्नी असूनही नव्याने कुणा तरुणीच्या प्रेमात पडतात. आणि आधीच्या बायका कधी रागाने तर कधी आनंदाने सवतीची आणि राजाची भेट घालून द्यायला मदत करतात. आजच्या सारकखं माझी Ex(माजी प्रेयसी), breakup (प्रेमभंग) अशी भानगड नाही. 

हे राजे सगळे विलासी असले तरी प्रत्येकजण पूर्णपुरुषोत्तम-सर्वगुसंपन्न-प्रजाहितदक्ष असेच आहेत. राज्याची-प्रजेची सगळी व्यवस्था चोख लावूनच आता प्रेमाचे उद्योग फुरसतीत करतायत असं जाणवतं. तर नायिका म्हणजे सौंदर्याचा अजोड नमुना; सौंदर्य-बुद्धिमत्ता-शालीनता यांचा त्रिवेणिसंगम अशा आहेत. एकूणच सगळा महाआदर्शवादी मामला आहे बुवा !

असो ! या साहित्यकृतींबद्दल मी इथे फार लिहित नाही. इंटरनेट वर तुम्हाला त्याबद्दल खूप विस्तृत वाचायला मिळेल. 

पुस्तक वाचून कथांची ओळख झाली पण मूळ काव्य संस्कृतमधून वाचल्याशिवाय कालिदासाच्या भाषासौंदर्याची जाणीव होणार नाही हे खरंच. संस्कृत काव्यवाचन करून रसग्रहण करता येईपर्यंत तुम्हाला मला अशा भाषांतरावरच अवलंबून राहावं लागणार. पण भारताची ओळख जगभरात ज्यासाठी आहे अशा विविध नाममुद्रां(brands)पैकी कालिदास या नाममुद्रेची जवळून ओळख करून घ्यायला तुम्हाला नक्कीच आवडेल आणि त्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच वाचा.


पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर दिसणारे श्लोक आणि त्यांचा अर्थ

पुरा कवीनां गणना प्रसंगे कनिष्टिकाधिष्ठित कालिदास: ।
अद्यापि ततुल्य कवेरभावात्‌ अनामिका सार्थवती बभूव ॥

पूर्वी कधीतरी कवींची मोजणी करण्याला सुरुवात झाली तेव्हां कालिदास पहिला म्हणून करंगळी उघडली. पण त्याच्याशी बरोबरी साधू शकेल असा दुसरा कोणी डोळ्यासमोर येईना. त्यामुळे पुढच्या बोटाला "अनामिका" हे नाव सार्थ ठरले.

पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या ,
नादत्ते प्रिय मण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् |
आद्ये वः कुसुमुप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः ,
सेयं याति शकुन्तला पति-गृहं सर्वेरनुज्ञायताम् ||

कण्व मुनी आपल्या मुलीची - शकुंतलेची - ऋषिआश्रमातून पतिगृही पाठवणी करताना वृक्षवेलींना उद्देशून म्हणतायत :
जिने तुम्हाला पाणी घातल्याशिवाय कधी स्वतः पाणी प्यायले नाही;
जिला स्वतःला नटण्याची आवड असली तरी तुमच्यावरच्या प्रेमापोटी जिने कधी तुमचे पान-फूल तोडले नाही;
तुमचे पहिले फुलणे किंवा पहिली फलधारणा हा जिच्यासाठी उत्सव होता;
अशी शकुंतला आज पतिगृही चालली आहे; तुम्ही सगळे तिला अनुज्ञा द्या, निरोप द्या.

------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Monday, 12 June 2017

कैफा हालक ओमान (kaiphaa halak oman)




पुस्तक :- कैफा हालक ओमान (kaiphaa hAlak omaan )
लेखक :- सुप्रिया विनोद (supriyA vinod)
भाषा :- मराठी (Marathi)
पाने :- ३३६



कैफा हालक ओमान - ही ओमान मध्ये राहणाऱ्या भारतीयांवरची कादंबरी आहे. १९९१ सालच्या आसपासचा काळ आणि तेव्हा नोकरी निमित्त भारतातून गेलेले वेगेवेगळ्या वयाचे भारतीय हे या कादंबरीचे नायक आहेत. या कादंबरीचा फॉर्म थोडा वेगळा आहे. या कादंबरीचे नायक-नायिका अर्थात अश्विनी, विक्रम, श्रीकांत, बानी, वसंत, कुमार, शमिका - प्रत्येक जण आत्मनिवेदन करतो आहे असे स्वरूप आहे. या स्वनिवेदनातून कथानक पुढे सरकते.

ही सगळी पात्रं मध्यमवयीन; नुकतीच लग्न झालेली किंवा थोडाफार संसार झालेली अशी आहेत. चांगली नोकरी, चांगला पैसा मिळावा म्हणून ते इकडे आले आहेत. ओमानात त्यांना लठ्ठ पगाराच्या नोकऱ्या आहेत पण परक्या देशात, ओमानी माणसांच्या हाताखाली त्यांची मर्जी सांभाळत जगावं लागतंय याची टोचणीही आहे. ओमानातली शिस्त, स्वच्छता, सुरक्षितता बघता आपण भारतातील गर्दी, घाण, भोंगळ कारभार यातून स्वतःची तरी सुटका करून घेऊ शकलो याचा त्यांन आनंद आहे. आलिशन घरं, महागड्या गाड्या असं सुखवस्तू आयुष्य जगायला मिळतंय याचं समाधान आहेच पण आपली जिवाभवाची माणसं दूर सोडून आल्याचं दुःखही आहे. नवऱ्यामागे इकडे आलेल्या स्त्रियांना आपलं करीयर सोडून यावं लागल्याची नाराजी आहे; पण नवऱ्याचा विरह सहन करावा लागत नाहिये याचा आनंद आहे. साधं सोपं आयुष्य मिळालंय पण भारतात असते तशी मोकळीक महिलांना नाही याची घुसमटही आहे. 

अशा द्विधा अवस्थेत हि मंडळी आपल्यासारख्याच समसुखी-समदुःखी-समविचारी भारतीयांच्या जवळ नाही आली तरच नवल. ती तशी एकत्र येतात, एकेमेकांना आधार देतात, आपले सणवार साजरे करतात, दुःखद प्रसंगी-संकटकाळी आधार देतात; आणि ओमानचं वास्तव्य संपलं की जड अंतःकरणाने परत जातात याची ही कहाणी आहे. 

९१ साल असो की आजचं २०१७ साल; ओमान असो की अमेरिका नोकरी-व्यवसायानिमित्त परदेशात स्थायिक असणाऱ्या भरतीयांची द्विधा अवस्था आजही बहुतांश अशीच असेल. म्हणूनच भौगोलिक पार्श्वभूमी किंवा साल बदलूनही ही कादंबरी तशीच्या तशी वाचली तरी फरक पडणार नाही. पण हे या कादंबरीचं वैशिष्ट्य आहे का कच्चा दुवा हे प्रत्येक वाचकाने ठरवायचं. या कादंबरीत मला "ओमान" दिसेल या अपेक्षेने मी ही कादंबरी वाचायला घेतली. पण यात ओमान दिसतो तो भावनिक प्रसंगांची पार्श्वभूमी म्हणुन, मागे तोंडी लावण्यापुरता. नवरा-बायकोमधले, जुन्या प्रियकर-प्रेमिकांमधले रुसवेफुगवे आणि वर म्हटलं तसे द्विधा मनःस्थितीतले प्रसंग हेच पुस्तकात ठळक आहेत. कदाचित माझ्या  पूर्वग्रहामुळे/अपेक्षेमुळे मला वाचताना तितकी मजा आली नाही. कदंबरीतली "अनपेक्षित" वळणे तितकी अनपेक्षित किंवा नाट्यमय वाटली नाहीत. मी भराभर पुढे वाचत राहिलो.

तुम्ही अनिवासी भारतीयांबद्दलची अशी काही कादंबरी किंवा आखाती-मुस्लिम जागातल्या वास्त्यव्यबद्दल काहीच वाचलं नसेल तर ही कादंबरी वाचायला हरकत नाही.


------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

Friday, 3 March 2017

पेशवाई (Peshwai)








पुस्तक :- पेशवाई (Peshwai)
लेखक :- कौस्तुभ कस्तुरे (Kaustubh Kasture)
भाषा :- मराठी (Marathi)
पाने :- ३५६

छत्रपती शिवरायांच्या स्वप्नाची -सिंधू नदीपासून कावेरी नदी पर्यंत पूर्ण भारतभर हिंदवी स्वराज्य साकारण्याचा स्वप्नाची -बऱ्याच अंशी पूर्ती ज्या काळात झाली तो कालखंड म्हणजे पेशवाई. मराठा साम्राज्यच नव्हे तर भारताच्या इतिहासातही हा कालखंड दूरदर्शी परिणाम साधणारा आहे. पण या कालखंडाची जेवढी माहिती व अभिमान सर्व मराठी समजात असायला हवा तेवढा दिसत नाही. केवळ ब्राह्मण राज्यकर्ते म्हणून या शतकाला अनुल्लेखाने मारायचं किंवा जातीयवादी टीका करून कलंकित करायचं असाच उद्योग सामान्यपणे दिसतो. अशा परिस्थितीत पेशवाईचा अभ्यास करून तथ्याच्या आधारावर ३५० पानी पुस्तक लिहायचं हे धाडसाचं आणि श्रमाचं काम केल्याबद्दल लेखकाचं मनापासून अभिनंदन.

पेशवा अर्थात पंतप्रधान हे राजदाराबारातलं नेहमीचं पद. पण एकाच घराण्याकडे ते वंशपरंपरागत राहण्याचा हा काळ म्हणजे पेशवाई. हे घराणं "भट" आडनावाचं. या घराण्यातले पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ भट यांच्या पासून शेवटचे पेशवे बाजीराव(दुसरे) यांच्यापर्यंत सर्व पेशव्यांबद्दल या पुस्तकात माहिती आहे. 

बाळाजी विश्वनाथांनी शाहू महाराजांचा विश्वास संपादन केला, बादशहाकडून दख्खनच्या सुभ्यांमधून महसूल गोळा करण्याचा हक्क मिळवला, कैदेत असलेल्या महाराणी येसूबाईंची सुटका केली. या स्वपराक्रमातून त्यांना पेशवाई मिळवली. या घटनांची, त्यामागच्या राजकारणांची महत्त्वाची माहिती पुस्तकात मिळते.

पुढे सर्व पेशव्यांच्या काळात झालेल्या महत्त्वपूर्ण लढाया, राज्य वाढवण्यासाठी, टिकवण्यासाठी करावे लागलेले दरबारी राजकारण हा या पुस्तकाचा मुख्य विषय आहे. 

बाजीरावांच्या वेगवान हालचाली,राघोबा दादांनी 'अटक' पर्यंत मारलेली मुसंडी, नानासाहेब पेशव्यांचे मुत्सद्दी राजकारण व पुण्याची नियोजनबद्ध वाढ, पानिपतचे युद्ध, माधवराव-निजाम यांच्यातली राक्षभुवनची लढाई, नारायणरावांची हत्या, पेशवाईतली भाऊबंदकी, इंदूर-उज्जैन-झांशी-बडोदे ही मराठ्यांची ठाणी (व पुढची संस्थाने) कशी विकसित झाली, निजमावरचा विजय आणि तरी त्याच्या पुन्हा पुन्हा चालणाऱ्या कुरापती, पेशवे आणि आंग्रे यांच्यातला वाद, होळकर-शिंदे-भोसले-दाभाडे-गायकवाड यांची कधी पेशव्यांच्या बाजूची तर कधी विरोधी भूमिका, पेशवाई राखण्यासाठी नाना फडणवीस आणि त्र्यंबकजी डेंगळे यांच्या सारख्या कारभाऱ्यांचं कर्तृत्व व चतुराई, इंग्रजांचा चंचूप्रवेश आणि धूर्ततेने हातपाय पसरणे, अँग्लो-मराठा वॉर,टिपू-निजाम-हैदर या कट्टर शत्रूंनी इंग्रजांविरोधात एकत्र येणं आणि कारण झालं की पुन्हा संघर्ष करणं.....बापरे काही महत्वाच्या गोष्टी लिहितानाही थकायला झालं . इतका मोठा पट आहे पुस्तकाचा.

एकापाठोपाठ एक लढाया, संघर्ष आणि वेगवान घडामोडी वाचताना आपण पुढेपुढे कसे जातो कळतच नाही. पुस्तक वाचताना कंटाळा येण्याचा संभवच नाही. तारखांची, व्यक्तींची, ठिकाणांची इतकी माहिती सतत मिळत राहते की आधी 'पुढे काय घडतंय' हे वाचूया आणि माहिती लक्षात ठेवायला पुन्हा एकदा वाचूया असं वाटतं.

काही गैरसमजांचं खंडनही पुस्तकात केलंय उदा. पेशव्यांनी छत्रपतींकडून राज्य जबरदस्ती बळकावलं,ध-चा-मा, नानांवरचा घाशीराम कोतवालाच्या वेळचा किटाळ, पानिपत चालू असताना स्वतःच्या मौजेसाठी नानासाहेबांनी लग्न केलं, दुसऱ्या बाजीरावांच्या चारित्र्याबद्दल किटाळ इ. 

लढायांमध्ये मराठी आणि शत्रूच्य फौजेच्या हालचाली दाखवणारे नकाशे आणि सर्व छत्रपती व पेशव्यांच्या राजमुद्रा पुस्तकात आहेत. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी संदर्भ पुस्तकांची सूची दिली आहे. 

पण पेशव्यांच्या काळात राज्यकारभार कसा चालू होता, रायतेसाठी काय बरा-वाईट फरक पडला हे कळत नाही. उदा. शिवरायांनी राज्यव्यवहारकोश बनवला, शेतसारासारा पद्धतीत सुधारणा केल्या इ.; त्याप्रमाणे पेशवाईत काय घडले?
पेशवाईत ब्राह्मणेतरांवर अन्याय झाला असं का म्हटलं जातं ते खरं का खोटं या बद्दल फार उहापोह नाही. ते असणं आवश्यक होतं.

सारख्या चालणाऱ्या लढाया आणि एक मुलुख जिंकला तोच हरला तोच पुन्हा जिंकला , मराठी मुलुख निजामाने लुटला-जाळला म्हणून मराठ्यांनी त्याचा लुटला हे उल्लेख सतत पुस्तकात येतात. तेव्हाची राजकीय परिस्थिती बघता एक सर्व साधारण नागरिक म्हणून आपण किती शांततेत जगतो आहोत याची जाणीव होते. 

जहागिरीसाठी-आपल्या वसुलीच्या हक्कासाठी पेशवे विरुद्ध भट घराण्यातले इतर, पेशवे वि. इतर सरदार, एक मराठा सरदार वि. दुसरा सरदार अश्या लाढायांचाही अनेकदा उल्लेख आहे. यांना म्हणायचं मराठे पण खरंच छ. शिवाजी महाराजांचं स्वप्न या सरदारांना कळलं होतं का? खरंच स्वतःसाठी नाही तर रयतेसाठी राजा व्हायचंय, उपभोगशून्य स्वामी व्हायचंय हे उच्च मूल्य  थोड्याच पेशव्यांना आणि सरदारांना कळलं होतं हे बघून वाईट वाटतं. विशेष म्हणजे आजची परिस्थितीही बदललेली नाही हे विदारक चित्र जाणवतं.

पेशवे युद्धमोहिमा चालवण्यासाठी सावकारांकडून कर्ज घेत. त्याची त्यांना पातफेड करावी लागे. हा व्यवहार साधण्यासाठी, जास्त कर्ज मिळण्यासाठी पेशवे घराण्यातल्या मुलांची सावकारांच्या मुलींशी लग्ने लावली जात. गंमतच वाटली मला वाचून!! राजाला कर्ज?लोकांसाठीच लढायचं पण पण तेही लोकांकडून खाजगी कर्ज घेतल्यासारखं करून !! आज आपण संरक्षणासाठी सरकारला कर्ज देत नाही तर ती आपलीच जबाबदारी आहे असं समजून कर रूपाने सहभागी होतो. तेव्हा अशी पद्धत का नसेल? मग सुभ्यांकडून मिळणाऱ्या महसूलाचा, खंडणीचा काय कामात वापर व्हायचा? कळत नाही.

एकूणच पेशवाई पर्वाबद्दल समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक वाचणं महत्त्वाचं ठरतं. इथलं प्रत्येक ऐतिहासिक पात्र स्वतंत्र शोधग्रंथ लिहिण्याएवढं प्रभावशाली आहे. त्यांचा ३५० पानात वेध घेणं परिपूर्ण ठरणार नाहीच. त्यामुळे या पुस्तकाच्या वाचनातून त्यांच्याबद्दल आणखी सखोल वाचायची उत्सुकता वाटेल हे निश्चित.

लेखकाबद्दल 
कौस्तुभ कस्तुरे हे तरूण लेखक आहेत. प्रकाशकांच्या मनोगतात म्हटले आहे की कौस्तुभ कस्तुरे यांनी वयाच्या १८-१९ व्या वर्षीच लिहून पूर्ण केले होते.
लेखकाच्या मनोगतात म्हटल्याप्रमाणे लेखक इतिहासकार किंवा इतिहास संशोधक नाही तर इतिहासाचा अभ्यासक आहे.
पण इतिहास वाचनाची, संशोधनाची आवड असल्यामुळेच इतक्या तरूण वयात हे लेखन होऊ शकले. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी १५-२० पुस्तकांची संदर्भसूची दिली आहे. त्यामुळे लेखक नवोदित तरूण असला तरी अभ्यास दांडगा आहे हे जाणवतं. 
पुस्तकाला शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांची आशिर्वादपर प्रस्तावना आहे. 


पुस्तक आवर्जून वाचा हे आता वेगळं सांगायला नको; तरी सांगतोच :) 



------------------------------------------------------------

मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )

------------------------------------------------------------




----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक)
----------------------------------------------------------------------------------

लेखकासाठी काही अभिप्राय
1 पुस्तकातले नकाशे खूप काळपट असल्यामुळे नीट समजत नाहीत. त्या ऐवजी साध्या पांढऱ्या पृष्ठभागावर नकाशे हवे होते. सध्याच्या महाराष्ट्राच्या/देशाच्या सीमा दाखवून त्यात ठिकाणं दाखवायला पाहिजेत म्हणजे ते ठिकाण नक्की कुठे आहे ते कळलं असतं. माळवा, राजपुताना, गुजरात, निजामाचे राज्य इ.च्या सीमा दाखवल्या असत्या तर सुभ्यांची व्याप्ती सुद्धा नीट कळली असती.
प्रत्येक पेशव्याच्या प्रकरणाच्या शेवटी मराठा साम्राज्य केवढं होतं, किती भागाचा चौथाईचा हक्क होता हे दाखवणारा नकाशा हवा होता म्हणजे प्रगती चट्कन ध्यानात अली असती.

2 कुठला भाग सार्वभौम स्वराज्यात होता (ज्याच्यावर बादशहाचा/मुसलमानी सारदाराचा अधिकार नव्हता) आणि कुठला बादशहाच्या(पण खंडणी मराठे वसुली करत) हे नक्की कळत नाही. 

3 पेशवाईचा समाजावर परिणाम काय झाला; राजकाराभराच्या पद्धतीत काय बरेवाईट बदल झाले याचा उहापोह हवा होता.

4 पुस्तकात वारंवार चौथाई, खंडणी, अमुक अमुक लक्ष उत्पन्नाचा मुलुख, सावकारांकडून कर्ज इ महसूला संबंधी उल्लेख येतो. नक्की महसूल/कर कोणाकडून वसूल केला जायचा, कोण गोळा करायचं, राजाला तो कसा पोचायचा, खंडणी कोण द्यायचं हे समजत नाही. ही माहिती पुस्तकाचा मुख्य विषय नाही पण हे नीट समजलं तर त्या लढायांचं फलित समजायला मदत होईल. 

5 इंग्लिश पुस्तकांमध्ये असतो तसा शेवटी index पाहिजे. म्हणजे एखादी व्यक्ती, ठिकाण, घटना, तत्व याचा संदर्भ कुठल्या कुठल्या पानावर आहे ते लगेच समजतं.

6 समज- गैरसमज प्रकरणात आधी आलेली माहितीच पुन्हा दिली आहे त्यापेक्षा नवीन मुद्द्यांचा समावेश करता आला असता.

7 दुसऱ्या बाजीरावांच्या चारित्र्याबद्दलच्या शंकांना उत्तर देताना आधी आलेल्या काही मुद्द्यांच्या विरुद्ध विधानं आली आहेत. उदा. मस्तानी च्या संदर्भात लिहिलं आहे की ब्राह्मणांमध्ये बहुभार्या पद्धत नाही. पण दु.बाजीरावांबद्दल म्हटलं आहे की राजांमध्ये बाहुभार्या पद्धत होती, त्यात गहजब करण्याचे काय कारण?दु. बाजीराव स्त्रीलंपट नव्हते असं म्हटलंय पण आधीच्या प्रकरणात त्यांच्या वाईट चालीचे उल्लेख आले आहेत.