जंगलांतील दिवस (jangalantil divas)





पुस्तक : जंगलांतील दिवस (jangalantil divas)
लेखक : व्यंकटेश माडगूळकर (Vyankatesh Madgulkar)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : १८३ 
ISBN : दिलेला नाही
मॅजेस्टिक प्रकाशन. पहिली आवृत्ती १९८४. तिसरी आवृत्ती २००५

लेखकाच्या शब्दातच पुस्तकाची ओळख करून घ्यायची तर प्रस्तावनेत लेखकाने म्हटलंय की "१९७४ पासून ते ८४ पर्यंतच्या दहा वर्षांत मी कुठे कुठे हिंडलो, आणि मला काय काय दिसले, काय काय जाणवले ते मी, निरनिराळ्या नियतकालिकांमधून सांगत आलो. या साऱ्या निवेदनांचा हा संग्रह आहे". काझिरंगा, भरतपूर, मेळघाट, नवेगाव बांध या आणि अजून काही अभयारण्यांना, जंगलांना त्यांनी भेट दिली त्या अनुभवांचे हे वर्णन आहे. 

साहित्यिक, चित्रकार आणि वन्यजीवन प्रेमी अशा व्यक्त्तिमत्त्वाच्या त्रिवेणी संगमातून व्यंकटेश माडगूळकरांचं हे पुस्तक आपल्यासमोर येतं. रूढ प्रवासवर्णनांप्रमाणे हे त्या त्या जागेचं सविस्तर वर्णन नाही, वन्यजीवनावर खूप अभ्यास करून सादर केलेले गंभीर संशोधनही नाही तर वाचकांना या वन्यजीवनाची थोडी ओळख व्हावी या दृष्टीने लिहिलेले हे लेख आहेत. त्यामुळे जंगलात काय दिसू शकतं, जंगलात भटकण्यात काय मजा येते आणि अडचणी येतात याची झलक आपल्याला दिसते. उदा. कान्हामाधील व्याघ्रदर्शनाचा हा प्रसंग

फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा


लेखाच्या ओघात एकशिंगी गेंडे, रानडुक्करे, रानम्हशी, गवे, काळवीट यांच्या जीवनचक्राची, वागणुकीची थोडी शास्त्रीय माहिती मिळते. कितीतरी वेगवेगळ्या प्राण्यांची, पक्ष्यांची, झाडांची नावे वाचायला मिळतात. लेखकाने जी शिकाऱ्यांची, जंगलावरची पुस्तके वाचली आहेत त्यातले काही रोचक किस्सेही वाचायला मिळतात. त्यांची स्केचेसही पुस्तकात आहेत. 

इष्टस्थळी पोचण्याचा प्रवासही कसा मजल दरमजल करत करावा लागायचा हे पण वाचायला मिळतं. तीसचाळीस वर्षांपूर्वी या अभयारण्यांपर्यंत पोचण्यासाठी रेल्वे, बस, रिक्षा आणि पायी प्रवास, तोही बेभरवशाचा करायला लागत होता. अडचणीच्या, घाणेरड्या लॉजमध्ये राहण्याची सोय. सरकारी लालफितीच्या परवानग्या काढून प्रवेश. हे सगळं वाचून आता वनपर्यटनाची स्थिती, प्रवासाच्या आणि राहण्याच्या सोयी खूपच सुधारल्या आहेत हे जाणवल्यावर बरं वाटतं.

लेखांचा एकूणच बाज खूप गंभीर न ठेवल्याने माडगूळकर आपल्याशी त्यांच्या सफरींबद्दल गप्पाच मारतायत असं वाटतं. थोडी माहिती, थोडे किस्से, थोडे रंजन असं पुस्तक वाचायला मजा आली. त्यांच्यातला प्रतिभावतंत लेखक त्या त्या ठिकाणची शब्दचित्रेही छान रंगवतो. डाकबंगल्याचं हे वर्णन वाचून पुढच्या सुट्टीत तुम्हालाही डकबंगल्यात जावसं वाटलं तर नवल नाही.





तरीही जंगलाची भव्यता, गांभीर्य शब्दांत आणि स्केच मध्ये पकडणं कठीणच. त्यात शहरात वाढलेल्या मी इतके प्राणी, पक्षी, झाडं स्वतः बघितलेली नाहीत. त्यामुळे सगळी वर्णनं डोळ्यासमोर उभी राहत नाही. पुस्तकात खरे रंगीत फोटो असायला हवे होते असं वाटतं. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आता डिस्कव्हरी किंवा नॅशनल जियोग्राफिकवर आणि इंटरनेटवर घरबसल्या आपण जंगलं, प्राण्यांचा जीवनक्रम, शिकारीचा थरार सगळं बघू शकतो. नेटवर प्रत्येक प्राण्याचे फोटो आणि माहितीही सविस्तरपणे मिळते. त्यामुळे सध्या हे पुस्तक वाचताना तितकं जिवंत वाटत नाही. पण माडगूळकरांच्या शब्दात जंगलाबद्दलचा हो लडिवाळपणा आढळतो त्यामुळे आपणही असं जंगल प्रत्यक्ष (टिव्हीवर नाही) बाघावं असं नक्की वाटतं. पुस्तकामागचा त्यांचा उद्देशही हाच आहे. प्रस्तावनेच्या शेवटी ते म्हणतात .. "जंगलांतील दिवसाच्या कहाण्या वाचून वाचकांपैकी कुणा चार जणांना बुद्धी झाली आणि आपल्या कृत्रिम जगातून बाहेर पडून निसर्गाची भव्यता, श्रीमंती आणि सौंदर्य याचा त्यांनी आनंद घेतला, तर बरेच आहे".


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
----------------------------------------------------------------------------------

The True Story of Sunburn ( द ट्रू स्टोरी ऑफ सनबर्न )






पुस्तक : The True Story of Sunburn ( द ट्रू स्टोरी ऑफ सनबर्न )
लेखक : Shailendra Singh ( शैलेंद्र सिंघ )
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : ३१३
ISBN : 978-93-83359-73-8


"सनबर्न" हा भारतात होणारा आशियातील सगळ्यात मोठा संगीत-नृत्य महोत्सव आहे. पण संगीत महोत्सव म्हटल्यावर "सवाई गंधर्व" सारखा सात्त्विक सोज्वळ कार्यक्रम असेल असं वाटत असेल तर तसं नाही. हा पाश्चात्य धांगडधिंगा नच-गाण्याचा महोतस्व आहे. गणपतीच्या मिरवणुकीत रात्री उशीरा किंवा रेंगाळलेल्या मिरवणुकीत पहाटे जो "डीजे" नाच चालतो त्याचं अति व्यापक रूप. मोठे पटांगण. लाखोंची गर्दी. कानठळ्या बसवणारे संगीत. प्रकाशझोत. परदेशातून आलेले डीजे. "हँड्स इन द एअर.. आर यु फ*** एन्जॉयिंग इट?" चे चित्कार. दारू च्या नद्या. चित्रविचित्र कपडे, वेशभूशा आणि व्यक्तींची सलगी असा एकूण माहोल म्हणजे "सनबर्न".  त्याला EDM (Electronic Dance Music) म्हणतात इंटरनेट वर शोधलंत तर बरीच माहिती आणि चित्रफिती बघायला मिळतील.

जी कंपनी सनबर्न आयोजित करते तिच्या प्रमुखाने सनबर्नची जन्मकथा सांगितली आहे. कल्पना कशी सुचली, हेच नाव कसं घेत्लं, काय अडचणी आल्या इ. त्या नंतर गेल्या सात-आठ वर्षांतल्या महोत्सवांचा आढावा घेतला आहे. कोण कोण डीजे आले होते, काय विशेष घडलं इ. ही कंपनी आणि वायकोम यांच्या झालेला व्यावसायिक वाद याबद्दल लिहिलं आहे. 




पुस्तक सचित्र आहे. पुस्तकात या महोत्सवाची खूप छायाचित्रे आहेत. ग्राफिकल डिझाइन्स आहेत. पुस्तक इतकं सचित्र आहे की आपण एखादी डॉक्युमेंटरीच पाहत आहोत असं वाटतं. पुस्तकाचं हे रुपडं खूप आवडलं. म्हणून खूप फोटो मी पण काढलेत तुम्हाला लक्षात यावं म्हणून. 













मी स्वतः असला दणदणाट काही मिनिटांच्या वर सहन शकत नाही. त्यामुळे मला या प्रकारच्या इव्हेंचं काही अनुभव आणि आकर्षण नाही. पण वाचनाचा एक फायदा असतो की आपण दुसऱ्यांचे अनुभव - जाणून घेऊ शकतो. त्या उत्सुकतेपोटी हे पुस्तक मी घेतलं. पण एकूण धांगडधिंगा संगीताप्रमाणे हे पुस्तकही फार वेळ वाचू शकलो नाही. फार रस वाटला नाही. थोडं वाचलं बरचसं चाळलं. 



मी सनबर्न चा चाहता असतो तरी इंटरनेट वर साधारणपणे जी माहिती मिळली असती त्यापेक्षा खूप वेगळं किंवा महत्त्वाचं माझ्या हाती लगलं आहे असं मला वाटलं नसतं. एखाद्या कार्यक्रमाची खूपखर्च करून काढलेली स्मरणिका जशी असते - वाचनीय कमी आणि संग्राह्य जास्त; स्मृतिमूल्य जास्त - तसं वाटलं.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक ) 
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक )
----------------------------------------------------------------------------------

Animal Farm (अ‍ॅनिमल फार्म)





पुस्तक : Animal Farm (अ‍ॅनिमल फार्म)
लेखक : George Orwell (जॉर्ज ऑरवेल)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : १२८

ISBN : 978-93-82088-29-5 

हे अतिशय प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय पुस्तक आहे. त्या बद्दल जगभरातले वाचक, साहित्यिक, विचारवंत, पत्रकार, रजकारणी यांनी इतकं लिहून आणि म्हणून ठेवलं असेल की मी त्यात काही भर घालणं शक्य नाही. फक्त मी पण हे पुस्तक वाचलं आणि जर चुकून माकून कोणी पुस्तक वाचलं नसेल तर या पुस्तकाची थोडक्यात ओळख करून द्यावी हाच साधा उद्देश.

हे पुस्तक म्हटलं तर एक कल्पना रंजन आणि म्हटलं तर डोळ्यात अंजन !!

कथानक घडतं बऱ्याच वर्षंपूर्वी च्या एका इंग्लंडमधल्या खेड्यात. एका इंग्लिश व्यक्तीचं शेतकरी-पशुपालन करणाऱ्याएका इंग्लिश व्यक्तीचं शेतकरी-पशुपालन करण्याचा व्यवसाय आहे. गायी, घोडे, गाढवं, कोंबड्या, कुत्रे, मांजरी असा त्याचा बाडबिस्तारा आहे. या प्राण्यांना वाटतं की आपण कष्ट करतो आणि त्याचा सगळा फायदा या मालकाला होतो. अन्न इतकं पिकतं पण आपल्याला जेमतेम खायला मिळतं. मांसासाठी आपल्या प्राण्यांची कत्तल केली जाते. हे सगळे प्राणी एकदा बंड करून उठतात आणि मालकाला पळवून लावतात. "आपलं - प्राण्यांचं राज्य" आता आलं म्हटल्यावर सगळे प्राणी समान, कोणी कोणाला त्रास देणार नाही, सगळे मिळून काम करतील, सगळ्यांना पोटभर मिळेल असं ठरवतात. आता माणसांना आणि माणसांच्या स्वार्थी-क्षुद्र वृत्तीला आपल्यात स्थान नाही.

सुरुवातीला हे बरं चालतं. मग मात्र प्राण्यांमधल्या दुष्प्रवृती डोकं वर काढू लागतात. प्राण्यांचं नेतृत्त्व करणाऱ्या डुकरांमध्ये दुफळी माजते आणि एक गट दुसऱ्या गटाला दगाबाज, स्वार्थी ठरवून पळवून लावतो. आणि नेतृत्त्व आपल्या ताब्यात घेतो. प्राण्यांच्या भल्यासाठी वेगवेगळ्या योजना सुरू केल्या जातात. त्यासाठी सगळे प्राणी राब राब राबतात; फक्त डुकरं सोडून. ते स्वतःला विचार करणारे, नियोजन करणारे समजायला लागतात. सगळे समान आणि तत्सम "कायदे’ कळत नकळत बदलत जातात. इतर प्राण्यांची मतं विचारात घेण्याचं फक्त नाटक होतं. डुकरांची हुकुमशाही सुरू होते. 

प्राणी आधीही कष्ट करत होते, आत्ताही करतात. पूर्वीपेक्षा परिस्थिती फार बदलेली नाही. पण आपण स्वतंत्र आहोत, हे सगळं आपल्या भल्यासाठीच चाललं आहे असा "प्रपोगांडा" डुकरं राबवतात. काही मूर्ख प्राणी त्याला भुलतात. काही आळशी प्राण्यांना काहीच फरक पडत नाही. तर विचार करू शकणाऱ्या प्राण्यांना कुत्र्यांच्या हल्ल्याला तोंड द्यावं लागतं. माणसाची गुलामी जाऊन डुकरांची गुलामी नशिबी येते !

हे सगळं कुठेतरी अनुभवल्या सारखं वाटतंय ना ? हो भारतातच. "गोरे इंग्रज गेले आणि काळे इंग्रज आले" हे आपलं वाक्य हेच सांगते की ही कादंबरी भारतीय लोक प्रत्यक्ष जगले आहेत. पण ही कादंबरी १९४५ ची आहे. कारण त्या आधीही जगात याच गोष्टी पुन्हा पुन्हा घडल्या आहेत. ही कादंबरी रशियन क्रांती आणि नंतरची दमनकारी कम्युनिस्ट राजवट यांच्याशी जुळते. या सनातन प्रवृत्तीमुळे हे पुस्तकची चिरंजीव झालं आहे. राजकीय, सामाजिक चर्चा आणि लेखांमध्ये या पुस्तकाचा, यातील प्रसंगांचा, वाक्यांचा उल्लेख अनेकदा वाचायला मिळतो.
उदा. लोकशाहीत समानता हे धोरण असतं पण तरीही रजकीय मंडळी आणि त्यांच्या मर्जीतले लोक "खाशी मंडळी" म्हणून वावरतात. त्याबद्दल नेहमी वापर्लं जाणारं वाक्य :
“All animals are equal, but some animals are more equal than others.”

आपल्या देशात, जगात सध्या आणि यापूर्वी घडलेल्या घटनांसारख्या घटना पुस्तकात घडतात. उदा. 
सत्ताधारी नेहमी परक्या देशाची, समाजाची भीती दाखवून समाजमन ताब्यात ठेवतात. कष्ट करणऱ्या , उपयोगी पडणाऱ्या व्यक्तींची कष्ट करण्याची ताकद संपली की त्यांना पद्धतशीरपणे संपवण्यात येतं. इ.

(फोटोवर क्लिक करून झूम करून वाचा)



सगळं लिहिण्यात मजा नाही वाचण्यातच मजा आहे. मात्र, फक्त वाचून सोडून दिलं तर भविष्यात सजा आहे.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

रारंग ढांग (rarang dhang)




पुस्तक : रारंग ढांग  (rarang dhang)
लेखक : प्रभाकर पेंढारकर (Prabhakar Pendharkar)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : १७५
ISBN : 81-7486-269-2


प्रस्तावनेच्या सुरुवातीच्या परिच्छेदात पुस्तकाची पार्श्वभूमी सांगितली आहे.

(फोटोवर क्लिक करून झूम करून वाचा)



विश्वनाथ हा इंजिनीअर आपली मुंबईतली नोकरी सोडून बाॅर्डर रोड आॅर्गनायझेशन मध्ये मुलकी इंजिनियर म्हणून रूजू होतो. हिमालयातल्या उंचच उंच कड्यातून -ढांगातून - रस्ता काढायच्या कामावर त्याची नेमणूक होते. त्याच बदलणारे हवामान, दरडी कोसळणे, अपघात यांच्याशी त्याची ओळख होते. तशीच ओळख होते सैन्यातल्या करड्या शिस्तीशी. शिस्त पाळणं त्याला आवडत नाही असं नाही पण केवळ अांधळेपणे आज्ञा पाळणेही. त्याला जमत नही. आणि एक छुपा संघर्ष सुरू होतो. हा संघर्ष चांगला विरूध्द वाईट असा नाही. दोन्ही बाजू चांगल्याच. आपापल्या परीने निस्वार्थी प्रामाणिकच. हा संघर्ष, हे या कादंबरीचं मूळ कथानक. 

सैन्य किंवा सैनिक म्हटलं की आपल्याला देशभक्ती, धैर्य किंवा त्यांचा घरच्यांशी होणारा विरह याबद्दल आपल्याला अनेकदा वाचायला मिळतं. पण त्या पलिकडे जाऊन लष्कर म्हणून काम करताना किती वेगवेगळी मानसिक अव्हानं पेलावी लागतात याची जाणीव होते. दिलेली आज्ञा तंतोतंत पाळणे पटो अथवा न पटो, हाताखालच्या लोकांवर योग्य वचक ठेवणे, प्रसंगी त्यांच्याशी कठोर वागणे इ. शिस्त, धाडस, आज्ञाधारकपणा या सगळ्या बाबतीत "सिव्हिलियन"पेक्षा लष्करी माणूस वरचढ हा आत्मगौरवही जागोजागी दिसतो. उदा. हा प्रसंग वाचा


विश्वनाथ आणि त्याच्या वडिलांच्या पत्रव्यवहारातून, ज्या घटना घडतात त्यावर सुंदर तत्वचितंनही आहे.
तसं म्हटलं तर "रारंग ढांग" ही एका रस्तेबांधणीची गोष्ट आहे. पण ती साधी नाही. एखाद्या ठिकाणी रस्ता बांधला जाणं म्हणजे त्या भागात पोचणं आता सोपं करणं. निर्मितीचा आनंद त्यात आहे. हे काम दुर्गम पर्वतीय भागात होत आहे म्हणून त्याला निसर्गागशी घेतलेल्या झुंजीची, माणसाच्या महत्वाकांक्षेची जोड आहे. हा पर्वत  हिमालय असल्याने त्या कामाला भव्यतेची पार्श्वभूमी आहे. आणि हे काम लष्कर करतंय म्हणून त्याला सैनिकी शिस्तीचा आयाम आहे. लष्करातला अधिकारी ध्येयवादाने प्रेरित होऊन हे काम करत असल्याने या भौतिक कामाला एका तत्वचितंनाची जोड मिळाली आहे. हे सर्व स्वयंसिद्ध पैलू लेखनशैलीच्या कोंदणात सुरेख बसले आहेत. व्यक्ती, प्रसंग डोळ्यासमोर उभी करणारी वर्णन शैली, परिणामकारक संवाद, न रेंगाळणारे प्रसंग, कुठल्याही पात्रावर अन्याय न करणारं समतोल चित्रण याची सुरेख मेजवानी असं हे पुस्तक आहे. 

प्रसंगांची वर्णनं वाचून असं वाटत होतं की हातात कला पाहिजे होती. किती सुंदर स्केचेस काढता आली असती यांची. खरंच पुढच्या आवृत्त्यांमध्ये, प्रकाशकांनी कुणाकडून तरी पेन्सिल स्केचेस काढून सचित्र आवृत्ती काढली पाहिजे.

उदा. कामाच्या ठिकाणी दरड कोसळते तेव्हा तिथे मदत करायला पोचलेल्या विश्वनाथला हे दृश्य कसं दिसतं



पुस्तक ८१ साली पहिल्यांदा प्रकाशित झालं असलं तरी हिमालय, सैन्य, शिस्त, ध्येयवाद, स्वभावांचा टोकदारपाणा या कधीही जुन्या न होणाऱ्या गोष्टी. त्यामुळे पुस्तकही अजून जुने झालेले नाही. पुन्हा पुन्हा प्रकाशित झालेले आहे. मी वाचली ती प्रत २००३ सालची नववी आवृत्ती होती. लोकप्रिय पुस्तकांपैकी ते एक आहे यात नवल नाही. तुम्हालाही नक्कीच आवडेल.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------



----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

खेकसत म्हणणे, आय लव्ह यू (khekasat mhanane, I love you)





पुस्तक : खेकसत म्हणणे, आय लव्ह यू  (khekasat mhanane, I love you)
लेखक : श्याम मनोहर (shyAm manohar)
पाने : २०३
ISBN : 978-81-7185-998-6


कादंबरीचं नाव आणि मलपृष्ठावरचा मजकूर बघून काहितरी वेगळं असेल म्हणून पुस्तक वाचायला घेतलं. त्याप्रमाणे वेगळेपणा कादंबरीत आहे. पण तो वेगळेपणा मला अजिबात आवडला नाही. एखाद्या कादंबरीलेखकाने आपल्याला त्याची कादंबरी वाचायला देण्याऐवजी आपल्याशी तो काय विचार करतोय हे सांगत राहिलं तर कसं वाटेल तसं हे पुस्तक आहे. लेखकाने कादंबरीत पाच पात्र ठरवली आहेत. साचेबद्ध. एक संघाचा, एक समाजवादी, एक दलित नेता, एक तरूण मुलगी, एक तरूण. त्यांची ओळख करून दिली आहे. आणि ही पात्र घेऊन गोष्ट घडवायची आहे. मग त्यांना काय पार्श्वभूमी द्यायची त्याचे पर्याय आणि त्यातला निवडलेला पर्याय दिले आहेत. मग त्याच्या कथेची गरज म्हणून त्यांना एकांतवासात पाठवायचंय तर त्यांसाठी त्यांच्या आयुष्यात काय काय घडावता येईल त्याची चर्चा आणि त्यातला एक पर्याय निवडणे. मध्येच मुख्य पात्रांच्या आजुबाजूला घडणऱ्या काही घटना, मध्येच त्यांची स्वगतं, मध्ये नुसतेच विचार अशा भरताड पद्ध्तीने पुस्तक पुढे जात राहतं.
काही उदाहरणं

पात्र परिचय:

एका पात्राला दुसऱ्या माणसाची आठवण येते. तर पुस्तकात चक्क क्रमांकासहित आठवणींची यादी दिली आहे :




पात्राच्या आयुष्यात पुढे काय घडवायचे याची वाचकाशी चर्चा :





पात्रंपण  "कृष्ण-धवल" रंगवली आहेत. संघाचा माणूस म्हणजे तो अशाच साच्यात विचार करणार, असंच बोलणार; दलित नेता म्हणजे अशाच साच्यात विचार करणार, असंच बोलणार. हे साधारण टीव्हीवरच्या चर्चांमध्ये माणसं जशी अभिनिवेशाने, मुखवटा घालून वागतात तशीच ही पात्रं आहेत. त्यात काही कंगोरे वाटले नाहीत. त्यामुळे सुरुवातीची पानं तीसेक पानं नीट वाचली. मग पन्नासेक पानं गोषवारा पद्धतीने वाचली. तरीही पुस्तकाने काही पकड घेतली नाही. पुढची पाने चाळत चाळत वाचली. काही पाने सोडून अगदी शेवट वाचला. तरी मध्ये काय घडलं असेल याची काहीच उत्सुकता वाटली नाही. 

लेखकाला राजकीय, सामजिक चिंतन करायचंय आणि या पात्रांच्या मार्फत ते मांडायचंय एवढंच जाणवलं. पण अशीच पात्रं घेऊन,त्यांच्या तरल चित्रणातून, एक कथासूत्र ठेवून एल. भैरप्पांच्या कादंबऱ्या किती उच्च पातळी गाठू शकतात हे अनुभवलेलं असल्याने ही कादंबरी खूपच ठोकळेबाज, वरवरची वाटली. आणि कादंबरीच्या "फॉर्म" चा प्रयोगही मला भावला नाही.

----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक ) 
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

AADHAR-A Biometric history of India's 12-Digit Revolution आधार-अ बायोमेट्रिक हिस्टरी ऑफ इंडिया’ज १२-डिजिट रिव्हॉल्युशन







पुस्तक : AADHAR-A Biometric history of India's 12-Digit Revolution 
(आधार-अ बायोमेट्रिक हिस्टरी ऑफ इंडिया’ज १२-डिजिट रिव्हॉल्युशन) 
लेखक : Shankar Aiyar ( शंकर अय्यर )
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : २६६
ISBN : 978-93-86224-95-8
किंमत : रु. ३५०

आधार कार्ड हा सध्या परवलीचा शब्द झाला आहे. कितीतरी ठिकाणी आपण आधार क्रमांक जोडण्याच्या सरकारी आदेशाचे पालन करत आहोत. "आधार"आधारित योजनांतून अनुदानही आपल्याला मिळत असेल; उदा. स्वयंपाक गॅसवरील सबसिडी थेट खात्यात जमा होत असेल. यातूनच आधारबद्दल काही प्रश्नही मनात येत असतील. आधीपासून इतकी सगळी ओळखपत्रं - रेशन कार्ड, पॅन कार्ड, ड्रायव्हिंग लायसन्स, पासपोर्ट, निवडणूक ओळखपत्र इ.- असताना हे अजून एक कार्ड कशाला ? हे सगळीकडे जोडून काय मिळणारे सरकारला ? आधार इतक्या ठिकाणी जोडल्यावर आपली सगळीच माहिती सरकारच्या ताब्यात जाते आहे. सरकार याचा वापर नागरिकांवर अनावश्यक "नजर" ठेवायला तर वापरणार नाही ना? यातून एखाद्या व्यक्तीचा खाजगीपणा काही राहणारच नाही का ? खरंच खाजगीपणाचा अधिकार आणि ही आधारची व्यवस्था यांचा कोणी कायदेशीर विचार केला आहे क? ही माहिती चुकीच्या हातात पडली तर काय होईल ? या आणि अशा "आधारित" प्रश्नांची उत्तरं मिळवायची असतील तर हे पुस्तक वाचायला हवं. 


 लेखकाबद्दल पुस्तकात दिलेली माहिती :


या पुस्तकात आधारची जन्मकहाणी आहे. वाजपेयींच्या काळात सर्व भारतीयांसाठीच्या एखाद्या ओळखपत्राची कल्पना पुढे आली होती. नंतरच्या यूपिए-१ सरकार मध्ये "केवायसी" साठीचे जागतिक निकष आणि अनुदान गरीबांपर्यंत चांगल्या पद्धतीने पोचवण्यासाठी अशा कार्डची कल्पना आली. नंदन निलेकणींनी "बायोमेट्रिक" कार्डची कल्पना मांडली होती. निलेकणींची आणि राहुल गांधींची चांगली मैत्री आहे. त्यांनी निलेकणींचा मंत्रिमंडळात समावेश करण्याचा प्रयत्न केलेला. पण "बाहेरच्या" व्यक्तीला मंत्रीमंडळात घेण्याचे पक्षातील ज्येष्ठांना आवडले नाही म्हणून ते रद्द झालं. पुढे मनमोहनसिंगांनी बायोमेट्रिककार्डची संकल्पना स्वीकारली आणि कामाला सुरुवात झाली आणि त्यात निलेकणींची कल्पना स्वीकारली गेली. या कमी माहिती असलेल्या घडामोडी पुस्तकात वाचायला मिळतात.

निलेकणींची नेमणूक झाल्यावर या कार्डासंबंधित "शासकीय कामकाज" कसे चालले याची सविस्तर माहिती पुस्तकात आहे. यूपिए च्या स्टाईलप्रमाणे मंत्र्यांच्या वेगवेगळ्या समित्या नेमल्या गेल्या. सरकारच्या वेगवेगळ्या खात्यांचे परस्परविरोधी दृष्टिकोन, "नियमांवर बोट" ठेवून चालण्याच्या आवश्यकतेमुळे UIDAI ची नक्की कामे काय, कार्यक्षेत्रं काय, बायोमेट्रिक माहिती कुठल्या खात्याने गोळा करायची, नक्की काय माहिती गोळा करायची, ती कोणी साठवायची; केंद्र आणि राज्य सरकारंमध्ये जबाबदाऱ्यांचं वाटप कसं होईल या सर्व विषयांवर कसं मंथन-मतभेद-आणि क्वचित सरकारी गोंधळ  झाला हे सगळं वाचणं रोचक ठरतं. पुस्तकात मंत्रिगटांच्या, निलेकणींच्या बैठका, त्यात झालेल्या चर्चा, विशेष विधानं इ. तारीखवार दिलं आहे. त्यामुळे आपल्याला इतक्या मोठ्या विषयावर सरकारी निर्णयप्रक्रिया कशी होते आणि ती का लांबते - सकारण/निष्कारण ते कळतं.  या एकूण प्रक्रियेच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर स्वतंत्र प्रकरणात कालानुरूप मांडलं आहे. 




स्टार्टप सरकार मध्ये - निलेकणींसारखा खाजगी क्षेत्रातला माणूस आणि सरकारी अधिकारी यांनी एकत्र येऊन टीम कशी तयार केली. सनदी अधिकारी कसे शोधले आणि नेमले; समाजसेवी संस्था आणि वैयक्तीक भागिदार(वॉलेंटियर्स) हे सुद्धा कसे सहभागी झाले याची महिती आहे. त्यामुळे आधार सरकारी असूनही त्यात खाजगी क्षेत्रातल्या प्रमाणे काम होत होतं हे सविस्तर सांगितलं आहे. "आधार" हे नाव, त्याचे बोधचिन्ह, घोषवाक्य हे सगळं कसं ठरलं याचे किस्से आहेत. 
उदा. आधार हे नाव कसं ठरलं त्याचा किस्सा :
फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा


The know who factor : मनमोहनसिंग, प्रणव मुखर्जी यांनी आपली राजकीय ताकद वेळोवेळी वापरून आधारचं काम पुढे चालू ठेवण्यात कशी सक्रीय भूमिका बजवली ते आहे. अन्यथा प्रशासकीय अनास्था, राजकीय विरोध यात ते केव्हाच बारगळलं असतं. आधारच्या मागे वेळोवेळी कोण कसं उभं रहिलं त्याबद्दल या प्रकरणात आहे.

Push for the Pull : आधार नोंदणी सुरू झाली, लाखो लोकांना ते दिलं गेलं तरी नोंदणी सक्तीची नव्हती. तसंच त्याचा वपर नक्की कुठल्या कुठल्या ठिकाणी होणार हे नक्की नव्हतं. हळूहळू बँकांमध्ये पुरावा म्हणून, मनरेगा साठी पुरावा म्हणून त्याच्या वापराला मान्यता देण्यात आली. त्याबद्दल या प्रकरणात आहे.

पुढच्या दोन प्रकरणात यूआयडीएआय वर झालेले खटले, त्याची वैधानिकता, गोपनीयतेचा अधिकार, राजकीय विरोधकांनी(त्यावेळी भाजपा) उठवलेलं रान, माहितीची चोरी होत्येय असा झालेला आरोप, आधार नाही म्हणून लोकांना सुविधा मिळत नाहीत याची झालेली बोंबाबोंब हे सगळं आपल्यसमोर मांडलं आहे. त्यात दिलं आहे की मोदींनी आधार बाबत प्रश्नचिन्ह उभे केले होते. तरीही गुजरात मध्ये आधार नोंदणीला पूर्ण सहकार्य केले होते. आधार नोंदणीच्य वेळी प्रत्येक राज्य जादाची माहिती (आधार प्लस) गोळा करू शकत होती त्याचाही वापर गुजरातने केला होता.  
विरोध फक्त विरोधकांचाच होता असं नाही. खुद्द कॉंग्रेसाध्यक्ष सोनिया गांधी यांच्या अध्यक्षेतेखालच्या सल्लागार समितीनेही जोरदार विरोध केलेला. सरकारमधील आधारसमर्थकांना त्यांच्याही नाकदुऱ्या काढाव्या लागल्या होत्या. 

Modification: २०१४ मध्ये निवडणुकींच्याआधी आधार चं काम जवळपास. भाजप सरकार आल्यावर तर आधार बंद होणं अटळ दिसत होतं. पण मोदी फॅक्टर इथे कामाला आला. निलेकणींनी जेटली आणि मोदींची भेट घेऊन आधारची पुन्हा महिती दिली. आधारची आवश्यकता पटल्यामुळे मोदींनी आधार बंद करणे दूरच; उलट त्याला नवसंजीवनी दिली. 
त्याभेटीबद्दल :

"थेट खात्यात अनुदान"यशस्वी करण्यासाठी जनधन योजना धडाक्यात राबवली त्यासाठी आधार महत्त्वाचे ठरले. स्वयंपकाचा गॅस सबसिडी आधाराधारीत खात्यात जमा करायला सुरुवात झाली. गेल्या चार वर्षांत आधारची व्याप्ती वाढली. संसदेत आधारला कायदेशीर स्थान देणारं विधेयक पारित करून घेण्यात आलं. मोदींनी लेखकाला मुलखतीत सांगितलं की "आधारला विरोधासाठी विरोध नव्हता; तर मुद्द्यांवर आधारित विरोध होता. केवळ मोदी या व्यक्तीचं ऐकायचं नाही म्हणून कॉंग्रेस या प्रश्नांची दखल घेत नव्हतं". यूपिए च्या काळातल्या वैधानिक आणि अंमलबजावणीतल्या कमतरतांची पूर्ती मोठ्याप्रमाणवर करण्यात आली. या सगळ्याची मोंद गिनिज बुक ऑफ रेकॉर्ड, वर्ल्ड बँक यांनाही घ्यावी लागली. 
हे प्रकरण लवकर संपवल्यासारखं वाटलं. मोदीपूर्व दहा वर्षांना दीडशे पानं आणि मोदींच्या काळातल्या चार वर्षांना फक्त चाळीस पानं. आधीच्या सरकारमध्ये झालेल्या चर्चा, मीटिंग्स, मतमतांतरे यांची जितक्या जवळून माहिती दिली आहे तसं इथे नाही. तुम्ही-आम्ही पेपरात ज्या बातम्या वाचल्या असतील त्याच पातळीवरची माहिती आहे. गेल्या चार वर्षांत आधारला जोर मिळलाय त्यामुळे या प्रकरणाकडून जास्त अपेक्षा होती.

उपसंहारात एकूणच अश्या प्रकारे कार्ड देणे, सरकारने माहिती गोळा करणे याचे फायदेतोटे, गोपनीयता आणि सामजिक सुरक्षिततेसाठी माहिती यांच्यातली रस्सीखेच, असे माहितीचे साठे किती सुरक्षित/असुरक्षित आहे इ. साधकबाधक मुद्दे मांडले आहेत.

एकूणच हे पुस्तक माहितीने भरलेलं आहे. शैली साधी, सरळ आहे. किचकट, अग्रलेखी इंग्रजी नाही. वार्षिक अहवलाप्रमाणे आकड्यांची जंत्री, तक्ते इ. नाही. असायला हवे होते-पण एखादे छायाचित्रही नाही. तरीही पुस्तक कंटाळवाणे नाही. या प्रचंड उद्योगासाठी पडद्यामागे घडत असलेल्या गोष्टी वाचणं रोचक आहे. राजकीय घडामोडी हे पुस्तकाचे मुख्य अंग आहे तरीही फार राजकीय शेरेबाजी न करता, समतोल भाषेत पुस्तक लिहिलं आहे.

"सवासो करोड" देशवासियांची माहिती गोळा करण्याचं शिवधनुष्य ही व्यवस्था पेलत आहे. त्याचे फायदेही कोट्यवधीच्या आकड्यात आहेत. "आधार" चे हे वर्तमान हा आपल्या डोळ्यासमोर घडत असलेला इतिहास आहे. या इतिहासात डोकावण्याचे, वर्तमानाचे चांगले भान देण्याचे काम हे पुस्तक करतंय. 


लेखकाबद्दल नेटवर शोधताना कळलं की नुकताच या पुस्तकाचा मराठी अनुवादही प्रसिद्ध झाला आहे "आधार भारताच्या १२ अंकी क्रांतीचा बायोमेट्रिक इतिहास" या नावाने


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

खाली डोकं वर पाय (khali doka var pay)


सुट्टी वार्षिकांक : खाली डोकं वर पाय (khali doka var pay) 
भाषा : मराठी (Marathi)
संपादक श्रीरंग गोडबोले (Shrirang Godbole)
पाने : २००
किंमत : १०० रु

मराठी मनोरंजन क्षेत्रात सातत्याने नवनवीन प्रयोग करणाऱ्या झी मराठी वहिनीने या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत नवीन प्रयोग केला आहे. लहान मुलांसाठी "खाली डोकं वर पाय" नावाचा सुट्टी वार्षिकांक काढला आहे. 

मासिक लहान मुलांसाठी असलं तरी मुलांना वाचनाची गोडी लागवी यासाठी कोणीतरी प्रयत्न करतंय म्हटल्यावर माझ्यासारख्या वाचनप्रेमीला बरंच वाटलं. झी मराठीचे सर्व उपक्रम अगदी आकर्षक, देखणे असतात. त्यात झी मराठी वरून या अंकाची सारखी जाहिरातही होत होती. त्यामुळे या आंकाबद्दल उत्सुकता वाटत होती. नातेवाईकांकडे हा अंक बघितल्यावर चाळायचा, वाचायचा आणि त्या बद्दल माझ्या परीक्षणवाचकांना या बद्दल सांगायचा मोह आवरला नाही. 

दोनशे पनी अंक गुळगुळीत कागदावर रंगित, आकर्षक छपाईचा आहे. अनुक्रमणिकेवर एक नजर टाका



यात गोष्टींवर मुख्य भर आहे - विनोदी, वैज्ञानिक, बोधकथा अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या गोष्टी आहेत. परेश मोकाशी, चिन्मय मांडलेकर, संजय मोने इ. सुपरिचित व्यक्तींनी लिहिलेल्या गोष्टी आहेत. राजाराणीच्या, प्राण्यांच्या, पौराणिक अशा बाळबोध गोष्टी न देता आजच्या जमान्यातल्या गोष्टी आहेत.

राजीव तांबे यांनी लिहिलेलं नाटुकलं आहे. 
दिलीप प्रभावळकरांनी त्यांचा अनुभव सांगितला आहे

एक चित्रकथा आहे. 


ओरिगामी करून निरनिराळ्या ५-६ वस्तू बनवायची सचित्र कृती आहे. सावल्यांचे खेळ कसे करायचे ते सचित्र दिलं आहे. 


"मी खाल्लेला मार" हे एकपानी ७ लेख आहेत ज्यात प्रसिद्ध व्यक्तींनी त्यांना लहानपणी मार का खावा लागला याचा किस्सा सांगितला आहे. 


तीन-चार माहितीपर लेखही आहेत. उदा. मुंबईत रेल्वे वेळापत्रक आणि गाड्या वेळेवर धावतायत का नाही याची माहिती देणारं ऍप एम-इंडिकेटर प्रसिद्ध आहे. त्याचा निर्मात सचिन टेके याने या ऍप च्या निर्मितीबद्दल सांगितलं अहे. विमानांची निर्मिती करणारे अमोल यादव यांनी त्यांच्या उपक्रमाबद्दल लिहिलं आहे. राजीव तांब्यांचा अभयाराण्यावरचा लेख आहे. 
असे काही लेख मोठ्यांनाही वाचावेसे वाटतील. 



प्राथमिक शाळेतल्या मुलांना हा अंक वाचायला आवडेल. निरागस, निखळ मनोरंजन हल्ली मिळणं कमी झालं आहे त्यावर उपाय म्हणून असे बालमासिकांचे अंक निघणं, मुलांनी ते वाचणं आणि त्यासाठी पालकांनी ते त्यांच्या पर्यंत पोचणं महत्त्वाचं आहे. माझ्या अगदी लहानपणचीच्या चंपक, ठकठक, चांदोबा या गोष्टींच्या मासिकांची आणि किशोर, टॉनिक अश्या अजून प्रगल्भ मासिकांची आठवण झाली. ही नियतकालिकं अजूनही निघत असतीलच पण हल्ली कमी दिसतात. झी मराठी च्या या अंकामुळे बालमासिकांमध्ये आकर्षकपणा आणि जोरकस मार्केटिंग नव्याने रुजावे; मुलांमधली वाचनाची आवड वाढीला लागावी अशीच अपेक्षा. 



----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- लहान मुलांनी जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

मनशक्ती बालकुमार दिवाळी अंक २०२६ (Manashakti Balkumar Diwali Edition 2026)

पुस्तक - मनशक्ती बालकुमार दिवाळी अंक २०२६ (Manashakti Balkumar Diwali Edition 2026) संपादक - श्रीहरी कानपिळे, वर्षा तोडमल, दीपक आलुरकर (Shr...