Theory Of Everything (थिअरी ऑफ एव्हरीथिंग)



माझा मित्र अमर पाठक याने लिहिलेले परीक्षण, त्याच्या सौजन्याने आणि परवानगीने
पुस्तक : Theory Of Everything (थिअरी ऑफ एव्हरीथिंग)
लेखक : Stephen Hawking (स्टीफन हॉकिंग)
भाषा : English (इंग्रजी)
पाने : १३२
ISBN : 978-81-7992-793-9
मला documentaries पाहायला आवडतात. त्या दिवशी सहजच netflix वरती How universe works नावाची सुंदर documentary पाहत होतो. विश्व कसे चालते, आपली आकाशगंगा, आपली सूर्यमाला , तिच्यातील ग्रह , व आपली पृथ्वी कशी निर्माण झाली, पृथ्वीवर जीवन तयार होण्यास कोणत्या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरल्या याची अत्यंत सुंदर माहिती त्यांनी या documentary मध्ये दिलेली आहे. ते पाहत असतानाच मला एकूण विश्वाच्या रचनेविषयी, कृष्णविवरांविषयी अजून जास्त जाणून घेण्याची जिज्ञासा वाढली त्यातूनच जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ स्टीफन व्हॉकिंग यांचे Theory Of Everything हे पुस्तक वाचण्यास घेतले..
हे पुस्तक एखाद्या कादंबरी प्रमाणे नाहीये, किंवा ते एखाद्या बोजड वाटेल अश्या वैज्ञानिक शोधनिबंधासारखेही नाहीये. ते त्यांनी दिलेल्या विविध व्याख्यानांवरती आधारित असे आहे.
त्यातील भाषा ही इतकी सहज, सोपी आहे की कुणीही सामान्य व्यक्ती ती चटकन समजू शकेल. विश्वाच्या, विज्ञानाच्या अनेक गूढ, किचकट अश्या संकल्पनांची इतकी सोप्या शब्दांत मांडणी मी प्रथमच पाहिली. हॉकिंग यांनी विश्वाच्या रचनेची माहिती देण्यासाठी कित्येक घरगुती उदाहरणांची मदत घेतली आहे त्यामुळे त्या संकल्पना आत्मसात करायला अजूनच सोपे जाते.

या पुस्तकात हॉकिंग यांनी प्रथम विश्वाची उकल करण्यासाठी इतिहासात ऍरीस्टोटल, न्यूटन अश्या तत्ववेत्यांनी आणि शास्त्रज्ञांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली त्याची माहिती सांगितली आहे आणि प्रत्येकाच्या प्रयत्नातून आजचे विज्ञान कसे उभे राहिले आहे याची माहिती देऊन त्या शास्त्रज्ञांविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली आहे.


कृष्ण विवरांची निर्मिती कशी होते हे सांगताना हॉकिंग यांनी भारतीय शास्त्रज्ञ सुब्रमण्यम चंद्रशेखर यांचा गौरव केला आहे. चंद्रशेखर यांनीच प्रथम कृष्ण विवरांच्या निर्मितीसाठी ताऱ्याचा आकार कमीत कमी किती मोठा असावा लागेल याचे एक परिमाण शोधून काढले ज्याला ‘Chandrashekhar limit’ असे म्हणतात. या मर्यादा परिमानानुसार ताऱ्याचे रूपांतर कृष्ण विवरामध्ये होण्यासाठी तो तारा किमान सूर्याच्या दीडपट मोठा एवढ्या आकाराचा तरी असावा लागेल. जेव्हा हा तारा त्याच्यातील हैड्रोजनचा साठा संपत गेल्यावर जेंव्हा तो विझत जाऊन मृत होईल तेंव्हा त्याच्यातील प्रचंड गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे त्याचा आकार छोटा होत होत व वस्तुमानाची घनता वाढत जाऊन तो तारा फक्त काहीशे मैल एवढ्याच आकाराचा उरतो आणि आजूबाजूच्या इतर ग्रहांना आकर्षून घेत गिळंकृत करायला लागतो. कृष्ण विवरात पदार्थाची घनता इतकी प्रचंड प्रमाणात असते की उदाहरणार्थ हिमालय पर्वत सुद्धा एका काडेपेटीत बसू शकेल इतका छोटा होऊ शकतो. हे अकल्पनिय आणि अदभुत असेच म्हणावे लागेल.


सोळाव्या शतकापूर्वी विज्ञान म्हणजे तत्त्ववेत्यांचेच कार्यक्षेत्र होते पण नंतर जेंव्हा गणित आणि शास्त्रीय संकल्पना अत्यंत विकसित आणि गुंतागुंतीच्या होत गेल्या तेंव्हापासून विज्ञानाचे क्षेत्र Science Specialist लोकांचे म्हणजेच शास्त्रज्ञांचे होऊन गेले आणि वेगाने नवनवीन माहिती समोर येत गेली.
पुढे त्यांनी विश्वाची निर्मीती कशी झाली असू शकेल याची विस्तृत माहिती देताना आजपर्यंतचे जे वेगवेगळे Big Bang सारखे models तयार केले गेले त्याविषयी सांगितलेले आहे व प्रतिप्रश्न विचारून त्याची उत्तमपणे चिकित्साही केली आहे व त्या त्या models च्या मर्यादाही स्पष्ट केल्या आहेत.
विश्वाच्या निर्मितीचे गूढ उकलताना त्यांनी सांगितले आहे की जो Big Bang (महाविस्फोट) झाला आणि त्यातून जी प्रचंड ऊर्जा निर्माण होऊन विश्व निर्मितीची सुरुवात झाली आणि अब्जावधी तारे आणि त्याभोवती फिरणारे ग्रह असे असणाऱ्या अनेक आकाशगंगा निर्माण होत गेल्या. त्या एकमेकांपासून दूर होत गेल्या व त्या आजही एकमेकांपासून दूर दूर जात आहेत.
आपली सूर्यमाला ज्या MilkyWay नावाच्या आकाश गंगेत आहे, त्या आकाशगंगेत साधारण 200 अब्ज तारे आहेत आणि त्या ताऱ्यांभोवती फिरणारे कित्येक पटीने अधिक ग्रह आणि त्यांचे उपग्रह आहेत. आणि विश्वामध्ये अशा अब्जावधी आकाशगंगा आहेत. हे आकडे पाहिल्यास सहज लक्षात येऊ शकेल की विश्व किती प्रचंड आहे.
इतक्या अतिप्रचंड विश्वाला आपण जर एखाद्या मोठ्या कॅनव्हासवर रेखाटायचे म्हटले तर पृथ्वी कुठंतरी एक छोटासा ठिपका म्हणून असेल. तर मग त्याठिकाणी आपल्याच धुंदीत जग जिंकल्याच्या अविर्भावात मश्गुल सामान्य मानवांची काय कथा.
Big Bang विषयी सांगताना हॉकिंग यांनी Big Bang होण्यापूर्वी विश्वाची अवस्था काय असू शकेल याचाही वेध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामध्ये, का big bang पूर्वीही आत्ता आहे तसेच विश्व होते का की जे आकुंचन पावुन एका ठिकाणी प्रचंड घनतेने जमा झाले होते? इतकी घनता ही प्रचंड गुरुत्वाकर्षनामुळे तयार होते त्या स्थितीला विलक्षण तत्व (singularity principle) म्हणतात. विश्व हे भौतिकशास्त्राच्या नियमाने चालते परंतु अश्या विलक्षण तत्वाच्या ठिकाणी भौतिक शास्त्राचे कुठलेही नियम लागू होत नाहीत त्यामुळे त्या पूर्वी काय होते हे सध्यातरी विज्ञानाला नेमके सांगता येत नाहीये.
समजा big bang हीच विश्व निर्मितीसाठीची प्रथमावस्था असेल तर मग त्याला ऊर्जा पुरवण्याचे किंवा ते निर्माण करण्याचे कार्य कोणी केले असेल ? का तो दैवी शक्ती चा अविष्कार असू शकेल ? असे असेल तर मग खरच परमेश्वर आहे का ? अशा गोष्टींची उत्तम चिकित्सा हॉकिंग यांनी या पुस्तकात केली आहे.
हॉकिंग यांनी या पुस्तकात कृष्ण विवरांविषयी विस्तृतपणे माहिती दिली आहे. कृष्ण विवरांची निर्मिती कशी होते, त्यांच्यामध्ये किती प्रचंड प्रमाणात गुरुत्वाकर्षण शक्ती असते की जिच्या तावडीतुन प्रकाशकिरणेही सुटू शकत नाहीत.
हॉकिंग यांनी पुढे time traveling (भूतकाळात मागे जाता येणे) च्या शक्याशक्यतेविषयीही सांगितले आहे त्यामध्ये ते विविध भौतिकशास्त्राच्या सिद्धांतांचा आधार घेत म्हणतात की , जसे विश्व आकाराने मोठे मोठे होत जात आहे परंतु जेंव्हा त्याच्या विस्ताराला मर्यादा येतील आणि प्रतिकारशक्ती (Repulsion Forces) च्या तुलनेत गुरुत्वीय शक्ती मोठी होईल मग तेंव्हा या विस्तारलेल्या आकाशगंगांचा परतीचा प्रवास सुरु होऊन त्या सर्व परत एकत्र गोळा होऊ शकतील का? आणि मग परत एकदा बिग बँग पूर्वीच्या अवस्थेत विश्व येऊन थांबेल का ? सध्या आकाशगंगा ज्या दिशेने जात आहेत ती काळाची समोरची (forward) दिशा आहे तर मग जेंव्हा त्या परत उलट्या (backward) दिशेने यायला लागतील तेंव्हा जसे आपण एखादा विडिओ ज्यामध्ये समजा टेबळावरून चहाचा कप खाली पडला आहे तो जर बॅकवर्ड केला तर जसं तो चहा परत त्या कपमध्ये येऊन बसतो तर मग तश्याच पद्धतीने विश्वातील आणि पृथ्वीवरील घटना, आयुष्ये परत बॅकवर्ड दिशेने घडतील का ? मग आधी मृत्यू व नंतर जन्म असे काही घडणे शक्य आहे का? याची उत्तरं हॉकिंग यांनी अत्यंत रंजकपणे व विज्ञानाधारीत पद्धतीने दिलेली आहेत व ती जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच वाचावे.
एवढ्या अतिप्रचंड विश्वामध्ये पृथ्वीचे स्थान नगण्य म्हणावे असेच आहे आणि पृथ्वीच्या निर्मिती पासून पृथ्वीवर मोठ मोठ्या उलकेच्या रूपांत अनेक आघात होत गेले आहेत व ते होत राहणार आहेत मग अशा परिस्थितीत इथली सजीवसृष्टी किती काळ तग धरू शकेल? मग अशा प्रसंगांना तोंड देण्यासाठी मानवाने अवकाशात नवनवीन ठिकाणे शोधून वसाहत निर्मिती करण्याचेही त्यांनी समर्थन आणि आवश्यकताही व्यक्त केली आहे.
इतक्या अफाट विश्वात मग काय फक्त पृथ्वी वरच सजीव आहेत का? कदाचित हो , कदाचित नाही. त्याचा शोध अजूनही चालूच आहे आणि त्यासाठीच केप्लर नावाचा space टेलिस्कोप इतर ग्रह ताऱ्यांजवळ जाऊन अजून कुठे सजीवसृष्टी सापडते का याचा शोध घेत आहे. आणि असा शोध घेत राहणे याचीही आवश्यकता त्यांनी व्यक्त केली आहे.
पुस्तकाचे नाव Theory Of Everything असे आहे कारण याच्यामध्ये हॉकिंग यांनी जे विविध भौतिक शास्त्राचे सिद्धांत आहेत आणि जे सुट्या सुट्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत त्यांची एकत्रित सांगड घालून विश्वनिर्मितीचे कोडे उलगडता येईल का याचा उत्तम उहापोह केला आहे. असे करणे हे किती अवघड आहे परंतु ते जर शक्य झाल्यास आपण किती मोठे यश मिळवू शकतो यासाठीचे संदर्भ ही त्यांनी विस्तृतपणे या पुस्तकात दिलेले आहेत व ही सर्व माहिती त्यांनी अत्यंत रंजकतेने दिली आहे.
प्रत्येकाने आणि विशेषतः विज्ञानात रुची असलेल्या सर्वांनी या पुस्तकाचे जरूर वाचन करावे. याच्या वाचनाने आपल्या ज्ञानात मोलाची भर पडून कल्पनेच्या कक्षा रुंदवण्यास मोठी मदत होणार आहे.

मालवणी कथा (Malavani Katha)



ई-पुस्तक : मालवणी कथा (Malavani Katha)
लेखक : वेगवेगळ्या लेखकांचा कथा संग्रह
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : ८५
ISBN : दिलेला नाही

ब्रोनॅटो (www.bronato.com) या मराठी ईबुक प्रकाशनाने मालवणी बोलीतल्या कथांचे हे ईबुक प्रकाशित केले आहे. ईबुक म्हणजे काय हे जर आधी समजून घ्यायचं असेल तर परीक्षणाच्या शेवटी दिलेला व्हिडिओ पहा. 
ब्रोनॅटोने घेतलेल्या कथा स्पर्धेतून प्रभाकर भोगले - झी मराठी वरच्या "गाव गाता गजाली" या  लोकप्रिय मालवणी मालिकेचे लेखक- यांनी निवडलेल्या १३ कथांचा यात समावेश आहे.



मालवणी कथा म्हटलं की इरसाल नमुने, झणझणीत शिव्या आणि भुतंखेतं असणार असा अंदाज तुम्ही बांधला असेलच. तशा कथा आहेतच आणि बाकीही बऱ्याच प्रकारच्या आहेत. गोष्टी लहान असल्याने कथाबीजाबद्दल लिहीत नाही पण काही गोष्टींमधले परिच्छेद देतो ज्यावरून तुम्हाला गोष्टींची कल्पना येईल.

उदा. दुसऱ्या मुलाने नोकरी सोडली म्हणून आपल्या मुलाला नोकरी मिळेल हे कळल्यावर एका व्यक्तीचा आणि नोकरी देणाऱ्याचा संवाद

गोष्टीतली भुताटकी



"कोकण बदलतंय" -विकास होतोय, रस्ते होतायत पण त्याच बरोबर हिरव्यागार निसर्गाची हानी होतेय, मोठ्याप्रमाणात बाहेर राज्यातले लोक तिकडे स्थलांतरित होतायत, कोकणी माणूस जामिनी विकतो आहे, वडिलोपार्जित जमिनी, त्यातून उद्भवणारे भाऊबंदकीचे वाद इ. विविध पैलूंवर भाष्य करणार्‍या कथाही आहेत. 
उदा.

मुंबईत छोट्याशा खुराड्यात राहणाऱ्या पोराला गावी आल्यावर आपल्या मातीची-झाडांची सोबत मिळाल्यावर बरं वाटतं आणि त्याची आईही त्याच मायेची गळ घालत त्याला पुन्हा गावात परतायचा आग्रह करते. हा प्रसंग तर प्रत्येक कोकणवासीयाला आपलाच वाटेल.





सगळ्या गोष्टी नवख्या लेखकांनी लिहिलेल्या अाहेत तरी अगदीच बाळबोध झालेल्या नाहीत. थोडी रंजकता, थोडा विनोद, बेताबेताने विचार मांडणे असं सगळं आहे. मालवणी बोलीची मजा घेत घेत वाचायला बर्‍या वाटतात.

त्यात हे ईबुक असल्याने मोबाईलवर आपल्याला हवं तेव्हा वाचू शकतो. आणि ईबुकचे बरेच फायदे आहेत ते तुम्ही पुढच्या व्हिडिओत बघू शकता. मराठीत ईबुक चळवळ रूजण्यासाठी, बोली भाषेतल्या लेखकाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अवश्य वाचा. हे ईबुक मोफत आहे. डाऊनलोड करण्यासाठी लिंक
https://play.google.com/store/books/details?id=12xlDwAAQBAJ



ईबुक/ईपुस्तक म्हणजे काय? ईपुस्तकाचे वाचक आणि लेखकांना फायदे 

https://www.youtube.com/watch?v=xCd1-TC-dgk





----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- जवा ( जमल्यास वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------



---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

झुळूक अमेरिकन तोऱ्याची ( Jhuluk Amerikan toryachi)



पुस्तक : झुळूक अमेरिकन तोऱ्याची  ( Jhuluk Amerikan toryachi)
लेखक : शरद वर्दे (Sharad Varde)
भाषा : मराठी (Marathi )
पाने : १९५
ISBN : 978-81-7432-036-0

आपण चार दिवस बाहेर जाऊन आलो की परतल्यावर घरच्यांना, मित्रमांडळींना तिकडच्या गमतीजमती सांगतो. तिकडे काय बघितलं काय खाल्लं, कसे लोक भेटले, आपल्यात आणि त्यांच्यात काय फरक वाटला असं बरंच काही सांगतो. आणि ते बाहेरगाव अमेरिके सारखी स्वप्नभूमी असेल तर मग सांगण्यासारखं किती आणि काय काय असेल ! त्यात जर तुम्ही व्यवसायाच्या निमित्ताने तिकडे पुन्हा पुन्हा गेलात, किंवा शिक्षण-नोकरीच्या निमित्ताने काही महिने-वर्षं घालवली असतील तर तिथला तुमचा अनुभव फक्त पर्यटन स्थळांपुरता मर्यादित राहत नाही. तुम्ही तिथल्या लोकांना भेटता, वाहतूक व्यवस्थेने प्रवास करता, तिथले शिष्टाचार समजून घेता, लोकां खाण्यापिण्याच्या सवयी बघता, वागण्याच्या तऱ्हा बघता. त्यामुळे तुमच्या कडे सांगण्यासारखं खूप काही असतं. असाच अमेरिकेच्या अनुभवाचा खजिना लेखकाने आपल्यासमोर या पुस्तकात उघडून दाखवला आहे. तोही अतिशय विनोदी, खुसखुशीत ढंगात. 

अमेरिकेत आणि आपल्यात खूप फरक आहे. खाण्यापिण्यात तर अगदी साध्या बाबतीतही फरक आहे. जेवताना पाणी पिण्याची आपल्याला सवय असते. (देवालाही नैवेद्य दाखवताना आपण "मध्ये पानीयं जलं समर्पयामि" म्हणतो. पण अमेरिकेत पाणी पिण्याची सवयच नाही लोकांना. कोक पेप्सी नाहितर आणि काहितरी पेय पितात. तेव्हा भारतीय माणसाला हॉटेलात नुसतं पाणी मिळवतानाही किती गोंधळ उडतो पहा. 

(फोटोंवर क्लिक करून झूम करून वाचा)

अमेरिकेत प्रत्यक्ष गेला नसाल तरी बातम्यांमध्ये, चित्रपटांमध्ये तिथले मोठमोठाले रस्ते पाहिले असतीलच. पण रस्ते मोठे आहेत , गुळगुळीत आहेत ही मजा असली तरी तिथले नियमही चित्रविचित्र आणि काटेकोरपणे सांभाळले जाणारे. जर तुम्ही तिथे नव्याने ड्रायव्हिंग करत असाल तर किंवा कुणा बरोबर जात असाल तर या नियमपालनाची कसरत करता करता ड्रायव्हिंगचा आनंद कदाचित हरवून बसेल. उदाहरण म्हणून "पूल-लेन" च्या नियमाबद्दल वाचा. 



अमेरिका आणि इतर विकसित देशांत आढळणारी अगदी साधी पण आपल्याला अप्रूप वाटायला लावणारी गोष्ट म्हणजे "स्वच्छता" आणि "शिस्त". अमेरिकेतल्या खूप मोठ्या योझेमिटी नॅशनल पार्कला भेट दिली असता ही स्वच्छता आणि शिस्त (का त्याचा अतिरेक) बघून भारतातली कुठेही आडोशाला "जाऊन यायची" मोकळीक आठवली नसती तर नवल नाही. वाचा हा मजेशीर प्रसंग.

अमेरिकन समजात मिसळताना भारतीय एनआरआय मध्ये कसा बदल होतो. त्यांची बोलण्याची, वागण्याची, भारताकडे बघण्याची दृष्टी कशी बदलते याचे नमुने पण पानोपानी आहेत. 

अशा कितीतरी गंमतीदार किश्श्यांनी पुस्तक भरलेलं आहे. २००७ ते २००७ दरम्यान मासिकांमध्ये आणि दिवाळी अंकांत प्रसिद्ध झालेले लेख यात संग्रहित आहेत. अनुक्रमणिका:



लेखांबद्दल एक दोन वाक्यांत सांगतो.

स्वातंत्र्याची ऐशी तैशी : कुठलेही नियम फार मनावर न घेणारे आपण भारतीय स्वतंत्र; का शिस्तशीर, नियमाने बांधलेले अमेरिकेन स्वतंत्र अशी विनोदी तुलना.

वन कोक प्लीज - अमेरिकेतील फास्ट फूड खाद्यसंस्कृतीबद्दल

सुदृढनिश्चयी - अरबटचरबट खाणी आणि बैठ्या जीवनशैलीमुळे लोकांचे अतिविशाल आकार आणि त्याबद्दल न लाजता उलट त्याचं कौतुक करणाऱ्या वस्त्र-संस्कृतीबद्दल.

अ‍ॅज गुड अ‍ॅज न्यूड - लहान कपड्यांच्या, प्रसंगानुरूप वेगवेगळ्या प्रकारचे कपडे घालण्याच्या सोसाबद्दल.

"टची गोची", "हॅप्पी माय टाय डे"- आपल्याला कितीही चांगलं इंग्रजी येत असलं तरी आपले उच्चार आणि अमेरिकन उच्चार यात खूपच फरक आहे. त्यातून समोरच्याला बोलणं समजत नाही किंवा तो काहितरी वेगळंच समजून बसतो. "टी" या अक्षराच्या उच्चाराची अमेरिकन कशी वाट लावतात याची छान उदाहरणे या लेखात आहे. त्यातला एक परिच्छेद बघा.


"आफ्टर त बीप", "सारं कसं स्वयंचलित" - अमेरिकेत घरगुती कामांसांठी नोकर मंडळी, गडीमाणसं हा प्रकार नसल्यामुळे सगळी कामं आपली आपल्यालाच करावी लागतात. त्यामुळे अंगमेहनतीची कामं जास्तीत जास्त यंत्रांकडून केली जातात. काहीवेळा ही यंत्रावलंबित्वाचा अतिरेकही तिकडे वाटतो. फोनवर प्रत्यक्ष बोलण्यापेक्षा एकेमेकांच्या "आन्सरिंग मशीनवर" निरोप ठेवण्यातून संवाद साधला जातो. या पैलूंचे अनुभव या दोन लेखात आहेत.

अतिथी न येवो भव - भारतातल्यासार्कहं कुणच्याही घरी हवं तेव्हा टपकता येत नाही. प्रत्येकाच्या बिझी शेड्यूलमुळे आधी ठरवून भेट घ्यावी लागते त्याबद्दल. 

अमेरिकन एक्सप्रेसवेड - रस्तेजंजाळ आणि नियमजंजाळाच्या मजा

श्रीयुत गोरे, काळे, पिवळे आणि तपकिरी - अधिकृतरित्या कोणी वर्णभेद करत नाही पण जरा नीट बघितलं की सार्वजनिक ठिकाणी वर्णभेद कसा नजरेला पडतो त्याबद्दल. 

ग्रेट गँबलर्स - एका कॅसिनोला दिलेली भेट

गुलछबू - अमेरिकेत राहूनही आपला इटलियन गुलछबूपणा न विसरलेल्या इटलियन व्यक्तीरेखा

साग्र-संगीत जसेच्या तसे - योझेमिटी नॅशनल पार्कला भेट

तळ्यात मळ्यात - ज्यांची मुलं आता अमेरिकेत स्थायिक आहेत असे लोक एकदोनदा दीर्घ अमेरिकन वारी करून आले की कसे बदलतात त्याचं वर्णन. अमेरिकेतल्या सुखसोयी चंगल्या वाटतात पण व्यक्तीस्वातंत्र्याच्या अतिरेकामुळे तिथे नातेसंबंध आणि माणसांशी प्रत्यक्ष भेटणं-बोलणं घडत नाही. त्यामुळे पालक वर्गाला अमेरिका आवडतेही-आणि-नावडतेही. मुलांसाठी तिकडे जावं का आपल्याला सवयीच्या भारतात रहावं असा तळ्यात-मळ्यात विचार करणाऱ्यांबद्दल लेख.

अस्वलं, गिधाडं, कोल्हे, बगळे आणि गरूड - अमेरिकन व्यावसायिकांच्या धूर्तपणाचा, स्वार्थीपणाचा आणि व्यावसायिकतेचा आलेला अनुभव. 


विनोदी लेखन म्ह्टलं की माझ्या डोळ्यासममोरे अत्रे, पुल, चिंवि, दमामि, कणेकर इ. नावं येतात. आणि विनोदी लेखाची शैली कुणाशी जुळते हे अपोआप बघितलं जातं. वर्दे यांची शैली नक्कीच पुलंसारखी आहे. गुदगुल्या करणे, शाब्दिक कोट्या, संयत टीका, हलकेच चिमटे काढणे अशा पद्धतीचं लेखन मला खूप आवडलं. वर्द्यांचं हे मी दुसरं पुस्तक वाचलं आधी वाचलेलं "फिरंगढंग" हे फिरंगी व्यक्ती-आणि-वल्ली प्रकारचं आहे. (http://kaushiklele-bookreview.blogspot.in/2017/09/phirangdhang.html). त्यावरून विशिष्ट अपेक्षा ठेवूनच हे पुस्तक हाती घेतलं आणि पुस्तकाने ती अपेक्षा पूर्ण केली.

तुम्ही स्वतः अमेरिकेत जाऊन, राहून आला असाल तर तुम्ही हे पुस्तक वाचताना पुनःप्रत्ययाचा आनंद घ्याल. तुम्ही मान डोलावत, हसत हसत नक्की म्हणाल "हो, हो, अगदी असंच आहे". अमेरिकेत गेला नसाल आणि पर्यटन कंपनी बरोबर दहा-बारा जाण्याचा विचार करत असाल तरी धावत्या भेटीत कदाचित तुम्हाला ही अमेरिका दिसणार नाही. म्हणून तुम्हालाही हे पुस्तक आवडेल. नक्की वाचा. हसा. आनंदी रहा.




----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------



---------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

जगाच्या पाठीवर (Jagachya Pathivar)








पुस्तक : जगाच्या पाठीवर (Jagachya Pathivar) 
लेखक : सुधीर फडके (Sudhir Phadke)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : २२४
ISBN : 81-7434-258-3


श्रेष्ठ मराठी गायक आणि संगीतकार सुधीर फडके यांचे हे आत्मचरित्र आहे. "किर्लोस्कर" मासिकातून लेखमालेच्या स्वरूपात हे प्रसारित झाले होते. त्या लेखमालेत केवळ १५च भाग बाबूजी लिहू शकले. नंतर सावरकरांवरच्या चित्रपटाचा ध्यास त्यांनी घेतल्यामुळे ही लेखमाला बंद झाली. त्यामुळे हे अपूर्ण आत्मचरित्र आहे. 


त्यांच्या बालपणापासून त्यांचे पहिले गाणे ध्वनिमुद्रित झाले तिथपर्यंतचा प्रवास यात येतो. सुधीर फडके नावारूपाला येण्याआधी त्यांनी काय संघर्ष केला होता ते आपल्याला यातून दिसतं. घरच्या गरीबीमुळे नातेवाईकांच्या, मित्रांच्या आधारावर जगायला लागलं. उपासमार सहन करावी लागली. उधार-उसनवार करून गाण्याच्या जिवावर आयुष्य सावरायचा त्यांनी आटोकाट प्रयत्न केला. प्रत्येकवेळी नियती मात्र आशा-निराशा, यश-अपमान असे हेलेकावे देत होती. हे वाचून अंगावर काटा येतो. 
बाबूजींना एकेकाळी फूटपाथवर राहून दिअस काढावे लागले असतील ही कल्पनाच करवत नाही. त्याबद्दल पुस्तकातले ही पाने वाचा.

(फोटोवर क्लिक करून झूमकरून वाचा)



त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संबंध कोल्हापुरात आला. त्या ओळखीतूनच ते मुंबईला आले. संघ कार्यालयातच राहायचे. संघकार्य आणि गाण्याचे शिक्षण घेणे-देणे त्यांनी सुरू केले. पोटसाठी काही मिळवण्याचा झगडा चालू असतानाही संघकार्यात योगदान ते देत होते. पण पुढे संघातील तत्कालीन पदाधिकाऱ्यांशी मतभेद झाल्याने त्यांना संघकार्यालयातून सामानासकट बाहेर काधलं गेलं. आणि त्यांची पुन्हा भटकंती सुरू झाली. संघातील ओळखीच्या आधारे गावोगाव फिरून गाणयाचे कार्यक्रम करणे, थोडेफार पैसे जमवणे आणि पुढचा प्रवास. काही गावांमध्ये कार्यक्रम होत काही ठिकाणी कोणीच कार्यक्रम करत नसत. कधी सामान्य माणसंही बऱ्यापैकी वर्गणी जमाकरत तर राजे-संस्थानिक-जमीनदार मात्र तुटपुंज्या पैशात बोळवण करीत. हा विरोधाभासही त्यांना अनेकदा अनुभवायला मिळाला आहे. यामुळे वेड लागण्याची पाळी त्यांच्यावर आली तर कधी आत्महत्या करून सगळ्यातून सुटावं असं वाटू लागलं. या भटकंतीचे, त्यात झालेल्या मान-अपमानांचे, फसवणुकीचे, मदत केलेल्या माणसांचे सविस्तर वर्णन पुस्तकात केले आहे.

"मी भिकारी का होतो" असं शीर्षक दिलेला हा परिच्छेद वाचा.



गाण्याची "रेकॉर्ड" ध्वनिमुद्रित होण्याची संधीही कितीदा समोर आली आणि हाता तोंडाशी आलेला घास नियतीने वेळोवेळी कसा हिरावून घेतला असे प्रसंगही पुन्हापुन्हा घडले आहेत. भटकंतीत ते कलकत्त्याला  राहिले होते. आता इथेच स्थिरस्थावर होता येईल असा विचार करत होते. भावांना भेटायला कोल्हापुरला आले असता योगायोगानेच त्यांचा गदिमांशी तिथे दौऱ्यावर आलेल्या "एचएमव्ही" शी संपर्क आला आणि गंगेत घोडं न्हालं. तो प्रसंग वाचताना आपल्यालाही आनंद होतो. एखाद्या चित्रपटात नायकाने अटीतटीच्या द्वन्द्वयुद्धात रक्तबंबाळ अवस्थेत शेवटी एक फटका असा द्यावा की प्रतिस्पर्धी कायमचा गारद व्हावा आणि प्रेक्षकांचा एकच जल्लोश व्हावा; तसं आपलं वाचताना होतं.

इथपासून पुढचे सुधीर फडके कदाचित आणि कुणाच्या लेखनातून अर्धेमुर्धे का होईना पुढे आले असतील, येतील. पण या प्रसंगापर्यंतचा संघर्ष त्यांच्याशिवाय इतरांना नीट सांगता येणं अशक्यच आहे. तो भागतरी ते लिहू शकले हे खरंच बरं झालं. पुढच्या आयुष्यातला गीतरामान्याणाची निर्मिती, इतर विषेश गाण्यांचे व संगीत दिग्दर्शनाचे अनुभव, सावरकर चित्रपट निर्मिती आणि गोवा-दादरा-नगरहवेली मुक्ती संग्रामातला थरार हेदेखील त्यांच्या लेखणीतून वाचणं म्हणजे अवर्णनीय ठरलं असतं. या विषयीच्या काही आठवणी त्यांच्या पत्नीने या पुस्तकात लिहिल्या आहेत. 

प्रकतीच्या अडचणींवर मात करत गीतरामायणाचे कार्यक्रम ते सादर करत त्याची ही आठवण.





प्रसिद्ध संगीतकार आणि गायक म्हणून बाबूजींचं हे पुस्तक वाचनीय आहेच पण त्याहून जास्त सामाजिक पैलू याला आहे असं मला वाटतं. 

रा.स्व.संघाच्या विचारांचा जोर सध्या देशात असताना संघाच्या सुरुवातीच्या काळात (आणि आजही) स्वयंसेवक कसे त्याग करून संघ वाढवत होते हे आपल्याला दिसतं. 

सध्याच्या वातावरणातला दुसरा बहुचर्चित मुद्दा आरक्षणाचा. जातीय आरक्षणाची मागणी वाढते आहे आणि त्यातून काहीवेळा ब्राह्मणद्वेषाचा सूर निघतो. पण या पुस्तकातून हे जाणवेल की ब्राह्मणांतही गरीबी सर्वदूर पसरलेली होती, त्यांनाही हाल अपेष्टा, अपमान-धक्के सहन करूनच पुढे यावं लागलं. ज्याला खरंच समाजाचं भलं करायचं आहे त्याने जातीय चष्मे न लावता खऱ्या गरजवंतांची व गुणवंतांची पारख करणं आवश्यक आहे हे या पुस्तकातून जाणवेल. हे अनुभव वाचताना ह.मो. मराठेंच्या "बालकांड" आणि "पोहरा" या पुस्तकांची त्यामुळेच आठवण येते. 

तिसरं म्हणजे आजकाल कलाकारांच्या मुलाखतीतून "स्ट्रगल" हा शब्द फार ऐकू येतो. एखाददुसरी मालिका केलेला अभिनेता; एकदोन गाणी गाजलेली गायिका सुद्धा आपण कसा "स्ट्रगल" केला ते सांगायला लागते. छोटी छोटी कामं करत शिकणं, हळूहळू मोठं होणं या उमेदवारीलाच लोक स्ट्रगल म्हणू लागलेत. अशा लोकांनी सद्गुणराशी असणाऱ्या बाबूजींचा खरा "स्ट्रगल" वाचायलाच हवा आणि आपण त्यामानाने खूपच सुस्थितीत आहोत यासाठी देवाचे आभारच मानायला हवेत.

पुस्तकात फोटोही भरपूर आहेत.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

तुका’राम’दास (Tuka'Ram'das)




पुस्तक : तुका’राम’दास (Tuka'Ram'das)
लेखक : तुलसी आंंबिले आणि समर्थ साधक (Tulasi Ambile & Samarth Sadhak)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने : २०६ 
ISBN : 978-93-86401-00-7


तुकाराम महाराज आणि रामदास स्वामींवर लोकसत्तामध्ये प्रकाशित झालेल्या लेखांचा हा संग्रह आहे.  तुकाराम महाराजांवर २६ आणि रामदास स्वामींवर २१ लेख आहेत.




तुकारामांवरच्या लेखात त्यांचे चरित्र मांडले आहे. त्यांच्या वेळची सामाजिक स्थिती, मुसलमानी आक्रमणाचा वरवंटा, जातिभेदात दुभंगलेला आणि कर्मकांडात गुरफटलेला समाज कसा होता याचे वर्णन आहे. या परिस्थितीला धक्का देण्याचे काम, समाजप्रबोधनाचं काम त्यांनी कसं केलं हे विशद केलं आहे. त्यावेळच्या सनातन्यांनी आणि इतर जातीतल्या धर्माभिमान्यांनी त्यांना त्रास दिला त्याचे ऊहापोह आहे. "गाथा तरल्या" आणि "सदेह वैकुंठगमन" हे तुकारामांबद्दलचे दोन प्रसिद्ध चमत्कार. ते चमत्कार का भाकडकथा ? याची चर्चा आहे. बऱ्याच लेखांत इतर संशोधकांची मते, अस्सल कागदपत्रे काय म्हणतात, तत्कालीन संत उदा. बहिणाबाई, त्यांचे बंधू कान्होबा हे आपल्या अभंगातून त्या त्या प्रसंगांचे वर्णन कसे करतात या आधारे तर्कशुद्ध मांडणी करायचा प्रयत्न केला आहे. तुकारामांची रूढ प्रतिमा म्हणजे भोळसट, व्यवहारात कच्चा, देवभक्त वाणी अशी असते. प्रत्यक्षात ते प्रपंचदक्ष होते आणि परिस्थिती विरुद्ध बंडखोरी करणारे कसे होते हे या उदाहरणांतून मांडायचा प्रयत्न केला आहे. 

उदाहरणासाठी काही पाने. 
कर्मकांड, चमत्कार करून लोकांना भुलवणारे, हिंसा-मदिरा-मैथुन यांना उपासनेत स्थान देणऱ्या उपासना पद्ध्तीवर ते कसा प्रहार करतात आणि त्यामगची पार्श्वभूमी पण लेखक समजावून सांगतो.



त्यांच्या छळाबद्दल महाराज आपल्या अभंगात लिहितात त्याबद्दल



रामदास स्वामींवरचे लेख हे चरित्रात्मक नसून त्यांच्या वाङ्‍मयावर आधारित आहेत. एकात त्यातही त्यांची भक्ती, अध्यात्म, धार्मिकता यापेक्षा सर्वसामान्य जीवनाबद्दल त्यांनी केलेला उपदेश यावर भर आहे. आजच्या काळातही तो उपदेश किती चपखल लागू पडतो ते मांडलं. आहे. दुसऱ्या प्रकारच्या लेखांत त्यांच्या साहित्याचे रसग्रहण आहे. रामदासांचे "मनाचे श्लोक" आणि "दासबोध" प्रसिद्ध आहेतच पण त्याबरोबरच त्यांनी अभंग, डफगाणी, दंडीगाणी इतकंच काय लावण्याही लिहिल्या आहेत हा फारसा प्रचलित पैलू नसलेला आपल्यासमोर आणला आहे. रामदास स्वामींनी दख्खनी उर्दू,हिंदी कानडी इ. भाषांतही त्यांनी रचना केली आहे, ही माहिती माझ्यासाठी नवीनच होती. एक कवी म्हणून त्यांनी वेगवेगळी वृत्ते, छंद यांमध्ये यांचा वापर कसा केला आहे; "भीमरूपी महारुद्रा.." सारखी अजून १३ स्तोत्रे त्यांनी रचली आहेत त्याच्यातही रचना वैविध्य आहे. हे पण मला नवीन होतं.

उदा. प्रपंच करणऱ्यांना कमी लेखण्याची गरज नाही असे स्वामी सांगतात. पण या प्रपंच करणऱ्याने आळशी असून उपयोगाचे नाही असा उपदेश ते करतात

काव्यप्रतिभेबद्दल:

वेगवेगळ्या वृत्तांमधील मारुती स्त्रोत्रांबद्दल



दख्खनी उर्दू मधल्या रचनांची झलक

एकूणच रामदासस्वामींवरचा पुस्तकाचा भाग म्हणजे एक स्वमदत पुस्तक , काव्यरसग्रहण आणि अपरिचित पैलूंशी ओळख अशी तिहेरी मेजवानी आहे.


मी ही लेखमाला लोकसत्तेत वाचली नव्हती त्यामुळे पुस्तकाच्या नावावरून मला असे वाटले होते की या दोन संतांच्या शिकवणीचा, विचारसरणीचा तौलनिक अभ्यास यात असेल. दोघे समकालीन असल्यामुळे त्यांचा एकमेकांशी संपर्क झाला होता का;  एकमेकांवर काही प्रभाव पडला होता का किंवा एकाच घटनेकडे दोघांनी कशा पद्धतीने बघितले होते अशी काही चर्चा असेल. पण प्रत्यक्षात तसे काही नाही. त्यामुळे नाव थोडे दिशाभूल करणारे आहे. ही दोन स्वतंत्र पुस्तके एकत्र प्रकाशित केली आहेत असं म्हणून शकतो. 

लेखकांनी टोपणनाव घेऊन लेख लिहिले आहेत. प्रस्तावनेत म्हटले आहे की,"एकदा का एखादे सदर लोकप्रिय झाले, की संबंधित लेखकाचा लेखकराव होतो... उभय लेखकांच्या टोपण नावाच्या आग्रहाने तो धोका आणि महाराष्ट्राला नवे निरूपणकार मिळणे टाळता आले". म्हणजे काय? मला कळले नाही. पण किमान पुस्तकरूपाने लेखसंग्रह प्रकाशित करताना लेखकांची नावे उघड करायला हवी होती. त्यांचा या क्षेत्रातला अभ्यास आणि अधिकार स्पष्ट करायला हवा होता. असं मला वाटतं. 

दोन्ही संतांची भाषा चारशे वर्षं जुनी असल्याने सगळेच शब्द नीट कळत नाही. मराठी असूनही काही वेळा दुर्बोध वाटते. लेखांमध्ये या अभंगांचे, ओव्यांचे मराठीत शब्दशः भाषांतर द्यायला हवे होते.म्हणजे त्याच्या आजुबाजूचे विवरण अजून चांगलं समजलं असतं. वृत्तपत्रातल्या शब्दमर्यादेमुळे तेव्हा ते शक्य झाले नसेल पण पुस्तकात तसे देणे जमले असते. तळटीपांच्या स्वरुपात दिले असते तर लेखाचा ओघही बिघडला नसता.  

पुस्तक तुकोबांची जास्त खरी ओळख करून देते. रामदास स्वामींची अध्यात्मापलिकडची(किंवा अलिकडची -ऐहिक) बिहेवियरल/मॅनेजमेंट गुरू अशी ओळख करू देते आणि अपरिचित पैलूंची झलक दाखवते. ज्यांनी या संतांचं लिखण स्वतः वाचेलेलं नाही अशांसाठी ही ओळख आवश्यकच आहे. त्यांचं साहित्य अजून वाचावं, मूळ साहित्य वाचावं असं नक्की वाटेल. पुस्तकाच्या शेवटीही हाच भाव प्रकट केला आहे.




----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )

----------------------------------------------------------------------------------

The complete Yes Minister (द कंप्लीट येस मिनिस्टर)



पुस्तक : The complete Yes Minister (द कंप्लीट येस मिनिस्टर)
लेखक : Jonathan Lynn & Antony Jay (जोनॅथन लिन आणि अ‍ॅन्टोनी जे)
भाषा : English इंग्रजी
पाने : ५१४
ISBN-10 :0-563-20665-9
ISBN-13 : 978-0-563-20665-1

"मी वैज्ञानिक झालो तर..", "मी पंतप्रधान झालो तर.." अशा विषयांवर शाळा-कॉलेजात आपण निबंध लिहिले असतात. आणि आपल्या कल्पनारंजनात आपण देशाची परिस्थिती कशी पालटू हे लिहिलं असतं. पण खरंच पंतप्रधान किंवा कुठल्याही खात्याचा मंत्री होणं म्हणजे काय ?  त्यांचा दिवस कसा असतो ? मंत्री खरंच कसे निर्णय घेतो ? काही मंत्री धडाकेबाज निर्णय घेतात पण काही मंत्री मात्र कधी चर्चेत येत नाहीत, त्यांचा प्रभाव दिसत नाही; असं का ? खात्याचा मंत्री म्हणजे त्या खात्याचा सर्वाधिकारी अशी आपली कल्पना असते. पण खरी सत्ता असते ती प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची. "येस मिनिस्टर" हे पुस्तक आपल्याला या जगात डोकवायची, जवळून बघायची संधी देतं. त्यातही मंत्री आणि त्याचा खात्याचे सचिव आणि प्रशासकीय अधिकारी यांच्यातले संबंध यावर जास्त प्रकाश टाकतं. तेही विनोदी शैलीत खुसखुशीत संवादातून. 

पुस्तकाची नेपथ्यरचना अशी आहे... ब्रिटनमध्ये नुकत्याच निवडणूका झाल्या आहेत. अनेक वर्षांनी सत्तांतर झाल्याने बहुतेक खासदारांना पहिल्यांदाच मंत्री बनण्याची संधी मिळाली आहे. श्री. हॅकर हे त्यातलेच एक नवीन मंत्री. राजकारणात खूप वर्षे काढली तरी मंत्री असणं म्हणजे काय, खात्याचं कामकाज;अर्थात, विचारार्थ येणारे विषय, त्यावर तयार केलेल्या माहितीचा-अहवालांच्या फायलींचा ढिगारा, कितीतरी लोकांशी रोज बैठका, भाषणं, औपचारिक जेवणं, टीव्ही-रेडियोवर मुलाखती, संसदेत भाषणं, संसदेतल्या प्रश्नांना उत्तरं देणं इ. ते आता शिकू लागले आहेत. खात्यातले सचिव, स्वीय सहाय्यक आणि प्रशासकीय अधिकारी (सिव्हिल सर्व्हंट्स) हेच कुठल्याही मंत्र्याला या सगळ्यात मार्गदर्शन करत असतात. हे अधिकारी अहवाल बनवतात, मंत्र्याला माहिती देतात, "ब्रीफ" करतात, नियम काय आहे सांगतात. त्यांचा दिवसभराचा आणि येणऱ्या दिवसांचा कार्यक्रम ठरवतात. थोडक्यात कुठलाही मंत्री हा प्रशासनावर, सचिवांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असतो. आणि त्यातून ज्या गमती जमती घडतात त्याचं खूप मजेशीर चित्रण या पुस्तकात आहे.

उदा. हे अधिकारी मंत्र्याला हवी तेवढी माहिती - म्हणजे त्यांना हवी तेवढीच माहिती - देतात. आणि त्यातून कधी संसदेत चुकीची माहिती देणं घडतं. मग मंत्री-सचिवात हा गमतीदार संवाद घडतो.

मंत्री : या प्रश्नाची मला माहिती का दिली नाही ?
सचिव: ही माहिती दिली नाही असं नाही; तर ती दिली पाहिजे असं कोणाला वाटलं नाही.
मंत्री : पण ही माहिती द्यावी असं का वाटलं नाही.
सचिव : हीच माहिती द्यावी असं वाटलं नाही असं नाही, तर कुठलीच माहिती मंत्र्याला द्यायची नाही हीच प्रशासनाची पद्धत आहे जो पर्यंत ती माहिती खूप महत्त्वाची नाही.
मंत्री: आणि माहिती महत्त्वाची आहे का नाही कोण ठरवतं ?
सचिव : आम्हीच !!



एका प्रसंगात मंत्र्याकडे खूप काम येतं. खूप फायली त्याच्या "इन" बॉक्स मध्ये असतात. सचिव त्याला घाबरवतो की या सगळ्या फायली वाचून उद्या सकाळपर्यंत उत्तरं पाहिजेत. तेव्हाच्या एका संवादाची छोटी झलक.

मंत्री : इतकं सगळं वाचणं कसं शक्य आहे ?
सचिव : पण वाचावं तर लागेलच.
मंत्री : पण खरंच हे शक्य नाही.
सचिव : मी पण खरं सांगू का? हे सगळं वाचायची खरंच आवश्यकताही नाही.
मंत्री: मग ?
सचिव: तुम्ही फक्त फायली "इन" ट्रे मधून "आउट" ट्रे मध्ये ठेवा. आणि कोणी विचारलं तर तुमच्या वतीने आम्ही उत्तर देऊ "Matter is under consideration" कोणी फारच जास्त चौकशी केली तर उत्तर देऊ, "Matter is under active consideration".
मंत्री: दोन्हीत काय फरक आहे
सचिव : "Matter is under consideration" म्हणजे फाईल गहाळ झाली आहे आणि "Matter is under active consideration" म्हणजे फाईल गहाळ झालीये, पण ती शोधायचा आम्ही प्रयत्न करत आहोत !!



हे सचिव मंत्र्याला कधी कधी अडचणीतूनही सोडवतात. एकदा कसले तरी आरोप होतात तेव्हा च्या प्रसंगाची झलक

मंत्री : आपण चौकशी समिती नेमू. पण समितीवरच्या माणसाने आपल्या मनासारखा अहवाल दिला नाही तर.
सचिव: आपण एखाद्या समजूतदार माणसाला नेमू.
मंत्री : समजूतदार म्हणजे एखादा शिक्षणतज्ञ किंवा राजकारणी ?
सचिव : ते कुठे समजूतदार? सममजूतदार म्हणजे निवृत्त प्रशासकीय अधिकारी ज्याला सगळ्या गोष्टी "व्यवस्थित" समजतात.
मंत्री: पण त्याने खोटा रिपोर्ट द्यायचा ?
सचिव: अजिबात नाही, आरोप खोटे आहेत असं म्हणायचं नाही. त्याने असं फक्त म्हणयचं की सर्व चौकशी करूनही आरोपांच्या पुष्ट्यर्थ पुरेसे पुरावे सापडले नाहीत. आरोप खोटे आहेत असंही नाही, खरे आहेत असंही नाही.


हे सगळं तुम्हाला मराठीतून सांगायचा प्रयत्न केला पण मूळ इंग्लिशची मजा माझ्या भाषांतरात येणार नाही. म्हणून एकदोन पाने तुमच्या साठी.

मंत्र्याकडे एकदा स्थानिक स्वराज्य संस्था (लोकल बॉडीज) ची जबाबदारी येते. आपल्या मंत्र्याने त्यात काही ढवळाढवळ करू नये. पूर्वीच्या योजना - ज्या प्रशसनाने राबवू दिल्या नाहीत ते रिपोर्ट वाचून उगाच कामाला लावू नये, म्हणून मंत्र्याला घोळत घेण्याचा श्री. हंफ्री आणि श्री. बर्नार्ड यांचा हा प्रयत्न बघा.






युरोपियन युनिअन मध्ये ब्रिटन स्वतःच्या स्वार्थासाठी घुसले आहे, युरोपियन देशांत एकवाक्यता नसावी यातच आपलं हीत कसं आहे हे हंफ्री मंत्र्याला पटवून सांगतो. ब्रेक्झिट ची बीजे इथे आपल्याला दिसतात.

पत्रकारांना बातम्या कशा "लीक" होताता आणि स्वतः मंत्री किंवा साचिवच ते कसं करतात, संसदेच्या लाॅबी मध्ये बातम्या कशा पेरल्या जातात याचे पण गमतीदार प्रसंग आहेत.

या सचिवाची वन-लायनर्स जरा वाचून बघा.



पुस्तकात २१ प्रकरणं आहेत थोडक्यात वेगवेगळे २१ घटनाक्रम आहेत. ही बीबीसी टीव्हीवर १९८०च्या दशकात मालिका होती
(https://en.wikipedia.org/wiki/Yes_Minister). तिचे हे पुस्तक रूपांतर आहे.  मंत्री, त्यांचे सचिव यांच्या डायरी आणि मेमो च्या रूपात ते आहे. मालिका यूट्यूबवर उपलब्ध आहे. त्यांच्या डायरीतले वर्णन, संवादापेक्षा वेगळं त्यांच्या डोक्यात चालणारे विचार आपल्याला वाचायला पुस्तकात मिळतात तर व्हिडिओ बघताना अभिनयाची जोड मिळते. म्हणून मी पुस्तकातले प्रकरण वाचले आणि मग व्हिडिओ बघितले तर काही वेळा आधी व्हिडिओ बघितला आणि मग प्रकरण वाचले. म्हणजे मालिका बघताना मजा येतेच तितकीच मजा वाचताना येते.

हे पुस्तक भाषिक विनोदाचा उत्तम नमुना आहे. सध्या विनोद म्हणजे कंबरेखालचे संवाद आणि ओंगळवाणे प्रकार असा समज असताना असे विनोद खरंच निखळ आनंददायी ठरतात. विषय १९८० मधले असले तरी विषय अजून तितकेच ताजे आहेत. काही विषय तिथे तेव्हा चर्चिले गेले ते आपल्याकडे आत्ता चर्चिले जातायत उदा. तिकडचं नॅशनल डेटाबेस म्हणजे आपलं "आधार" आणि अशा व्यवस्थेतून सरकारी हुकूमशाही तर तयार होणार नाही ना ही भीती इ.

लिहिता लिहिता खूप लिहिलं, तरी या पुस्तकातली अजून खूपशी धमाल तुमच्यापर्यंत पोचवली नाही असंच वाटतंय. तुम्ही एखादा यूट्युब व्हिडिओ तरी बघा मग तुम्ही बाकीच्या व्हिडिओच्या आणि पुस्तकाच्या मागेच लागाल.

प्रत्येक निवडणुकीत जनता वेगवेगळ्या पक्षांना संधी देऊन प्रयोग करून बघत असते पण बदल काही घडताना दिसत नाही. ज्या प्रमाणावरआणि ज्या वेगाने परिस्थिती बदलेल, व्यवस्था सुधरेल अशी आपली स्वप्नं असतात, ती तशी पूर्ण होत नाहीत. याचं कारण सरकारी व्यवस्था. सरकारी व्यवस्थेला हलवायचा कोणी प्रयत्न केला तरी ती ढिम्म् हलत नाही फारफारतर एखाद्या अजगराला काडी टोचल्यावर तो थोडीशी हालचाल केल्यासारखं करेल आणि पुन्हा तसाच सुस्त पडून राहील तसंच या यंत्रणेचं आहे; याचीच खात्री आपल्याला पटते. आमचं सरकार आलं की आम्ही आमूलाग्र बदल करू हे आश्वासन किती तकलादू आहे हे समजायला आपण प्रत्येकाने वाचलं पाहिजे.आणि गंमत म्हणजे हे फक्त भारतातच नाही तर आपण लोकशाही व्यवस्था व प्रशासकीय यंत्रणा जिथून घेतली त्या ब्रिटन मध्येही हेच आहे !

म्हणून हे पुस्तक सामान्य मतदाराने वाचलं पाहिजे, होतकरू राजकारण्यांनी वाचलं पाहिजे, पत्रकारांनी वाचलं पाहिजे, शासनातल्या अधिकाऱ्यांनी वाचलं पाहिजे, भाषाप्रेमींनी वाचलं पाहिजे.


----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- आवा ( आवर्जून वाचा )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

तत्रैव (tatraiv)

 


पुस्तक : तत्रैव (tatraiv)
लेखक : राजन खान (Rajan Khan)
भाषा : मराठी (Marathi)
पाने: २५५
ISBN :दिलेला नाही

रजान खान यांच्या दीर्घकथा संग्रहात चार कथा आहेत.


"एका अटीचा संसार" ही एका वृद्ध जोडप्याची गोष्ट आहे. मूलबाळ नाही आणि संसाराचा काही त्रासही नाही अशा स्थितीत एक वृद्ध जोडपं आपले दिवस ढकलतं आहे. एके दिवशी पावसाळ्यात त्यांच्या घरासमोर एक कुत्र्याचं लहानगं पिल्लू केविलवाण्या परिस्थितीत घरासमोर सापडतं. पावसापाण्यात ते वाचेल का नाही या काळजीपोटी त्याला घरात घेतात. राहू दे घरात थोडे दिवस असं म्हणत सांभाळ करतात. पण या पिल्लामुळे त्यांच्या रोजच्या निरस दिनक्रमात बदल होतो. एकमेकांशी बोलणं सुरू होतं. मुलं न होऊन देण्याचा बायकोचा निर्णय आणि त्याला कारण असणारं नवऱ्याचा तिला नोकरी करू न देण्याचा निर्णय हे विषय पुन्हा पुन्हा बोलण्यात येतात. पण पुन्हा पुन्हा बोलण्यातून स्वतःच्या तेव्हाच्या वागण्याबद्दल इतक्या वर्षांनंतर बघताना आता स्वतःची आणि जोडीदाराचीही नव्यानेच ओळख होते. आपण दुसऱ्याला आणि स्वतःलाही पूर्णपणे ओळखलं आहे असं म्हणू शकत नाही याची जाणीव होते.

दुसर्‍या गोष्टीतही नवरा बायकोचाच संवाद आहे. एक लेखक एक कथा लिहिताना अडलाय, कितीतरी दिवस त्याला पुढे लिहायला जमत नाहिये. अशवेळी त्या काथेतली पात्र असणारे नवरा बायको सजीव झाल्यासारखी बोलू लागतात अशी कल्पना केलीय. ते एकमेकांशी चर्चा करू लागतात . लेखक का लिहित नसेल. सुखाच्या संसाराचं चित्रण केल्यावार त्याला कथेत नाट्यमय वळण द्यायचंय. म्हणजे त्याला काय सुचवायचं असेल ? त्याला बायकोचा संशय आला असेल का? असेल तर का आला असेल ? संशय का येतो ? संशय आल्यावर माणसं सहज विचारून का टाकत नाहीत ? अशा समस्यांमध्ये सगळ्याचीच फरपट कशी होते अशी सगळी चर्चा ते करतात.

तिसऱ्या गोष्टीत एक लेखक आपल्याशी संवाद साधतोय आणि त्याला रहस्यकथा लेखन का जमत नाही ते सांगतो. त्याला एक रहस्यकथा लिहाविशी वाटतेय त्याच्या लहानपणी घडलेल्या आठवणींवर आधारित. आणि म्हणून तो लहानपणी काय झालं हे आपल्याला सांगतोय. खेडेगावातल्या लहान मुला-मुलींचे खेळ, भांडण, रुसवे-फुगवे आणि शेवटी एक अनाकलनीय घटना. आणि त्या मागचं रहस्य काय ? नकळत लेखक रहस्यकथा लिहितो पण ही रहस्यकथा तो का प्रसिद्ध करू शकत नाही हे आपल्यालाही पटतं. 

चौथी एक नेहमीसारखी म्हणजे त्रयस्थ निवेदन शैलीतली गोष्ट आहे. एका बंधकाम मजूरांच्या वस्तीत नव्याने तीन चार मजूर कुटुंब राहायला येतात. पोटपाण्यासाठी मोलमजुरी करतात. त्यांच्या बायका घरगुती कामं करतात. आणि घरगुती कामं करता करता प्रसंग असे घडतात की त्यांची पावलं वाममार्गाकडे वळतात. परिस्थितीमुळे, चार पैसे मिळतील या लालसेपोटी जे लपूनछपून सुरू होतं ते हळूहळू वाढत जातं. एकीला दोन, दोघीला निघी असं करत करत प्रकरण वाढत जातं आणि तसल्या वस्तीचाच जन्म होतो. आणि या बायकांना नादी लावणारीच्या आयुष्यातही काही वेगळंच घडतं.

"तत्रैव" म्हणजे "तत्र" + "एव" अर्थात "तिथेच".  या नावाचा या गोष्टींशी संबंध नीट जाणवला नाही. कदाचित मलपृष्ठावरच्या मजकुरातील, "..तेच तेच घडतं" या संकल्पनेप्रमाणे आपण "तिथेच" असतो असं काहीसं म्हणायचं असेल. मग खरं "..तेच तेच" साठी "तदेव" नाव ठेवायला हवं होतं. असो.

दोन गोष्टींचे विषय खूप नाविन्यपूर्ण आहेत असे नाहीत. पहिल्या तीन कथांची शैली वेगळी आहे. पण त्या खूपच लांबल्या आहेत असं वाटतं. तेच तेच संवाद, मुद्दे पुन्हा पुन्हा येतायत असं वाटतं. तिसऱ्या कथेतही मुख्य रहस्यकथा शेवटची काही पानेच आहे. आधी "बालपणीचा काळ सुखाचा" प्रकारचं वर्णन आहे. ज्यातून मूळ कथाबीजाला काही फार मदत होत नाही. तीनही कथांवर संपादकीय कात्री अजून चालायला हवी होती असं वाटतं. चौथी कथा मात्र मोठी असूनही प्रत्येक प्रसंग गोष्टीला पुढे नेतो, अधिक परिणामकारक करतो. आपल्याला ती गोष्ट खिळवून ठेवते. 
वेगळ्या शैलीतल्या तीन कथा आणि शेवटची परिणामकारक कथा म्हणून हा कथा संग्रह वाचायला हरकत नाही.



----------------------------------------------------------------------------------
मी दिलेली पुस्तक श्रेणी  :- वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
----------------------------------------------------------------------------------


----------------------------------------------------------------------------------
आवा ( आवर्जून वाचा )
जवा ( जमल्यास वाचा )
वाठीनावाठी ( वाचलं तर ठीक नाही वाचलं तरी ठीक )
नावाठी ( नाही वाचलं तरी ठीक  )
----------------------------------------------------------------------------------

मनशक्ती बालकुमार दिवाळी अंक २०२६ (Manashakti Balkumar Diwali Edition 2026)

पुस्तक - मनशक्ती बालकुमार दिवाळी अंक २०२६ (Manashakti Balkumar Diwali Edition 2026) संपादक - श्रीहरी कानपिळे, वर्षा तोडमल, दीपक आलुरकर (Shr...